Waarom
welstands-
toezicht
gewenst is.
Stichting Welstandszorg Noord-Holland
Alkmaar, maart 2006
Waarom welstands-
De modernisering van het functioneren van welstandscommissies, waaraan
sinds 2004 overal in Nederland wordt gewerkt, heeft tot doel het welstandsad-
toezicht gewenst is.
vieswerk controleerbaar te maken voor het lokale bestuur. Er liggen beleids-
regels aan ten grondslag waarin de karakteristieke waarden van buurten en
wijken zijn beschreven. Bouwplannen worden getoetst aan de mate waarin ze
daarmee rekening houden. Daar wordt niet alleen een cultuurpolitiek belang
Iedere fatsoenlijke samenleving streeft een zekere kwaliteit van de gebouwde
mee gediend maar ook een economisch belang. De waarde van onroerend goed
omgeving na. Het is een illusie om te denken dat stedelijke en landschappelijke
is immers vooral afhankelijk van de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving.
schoonheid van zelf tot stand komt met een zo groot mogelijke vrijheid voor
particuliere initiatieven. Burgers spreken de overheid er terecht op aan stimule-
Welstandscommissies adviseren overigens niet alleen over het wel of niet ver-
rend, en zo nodig regulerend op te treden.
lenen van een bouwvergunning. In veel gevallen kunnen ze opdrachtgevers ook
helpen om een bouwplan te verbeteren en ze kunnen gemeentebesturen soms
Er wordt wel beweerd dat in België de overheid geen rol speelt in het op orde
ook in een vroeg stadium adviseren over hiaten in het beleid of over negatieve
houden van waardevolle stedelijke ensembles. Maar Brugge blijft echt niet
ontwikkelingen in bepaalde buurten of wijken. Bestemmingsplannen blijken lang
vanzelf zo'n mooie stad. De regulering wordt daar, anders dan in Nederland,
niet altijd adequaat om ongewenste trends te keren en de verschraling van de
ambtelijk en politiek geregeld. Er valt individueel veel te onderhandelen, en de
openbare ruimte kan met een goede koppeling tussen een reclameverordening
besluitvorming over bouwprojecten verloopt meer dan in Nederland op basis
en welstandsbeleid effectief worden bijgestuurd.
van persoonlijke beslissingen van politici.
Met welstandstoezicht kan alle ongewenste lelijkheid misschien niet altijd wor-
In de Nederlandse traditie is het gemeentelijke Bouw- en Woningtoezicht
den tegengehouden, maar het kan wel de basis vormen voor afspraken tussen
vanouds een belangrijke waarborg voor de kwalitatieve regulering van de
politici, ontwerpers en burgers over wat toelaatbaar is en wat vermeden zou
bouwpraktijk en de stads- en dorpsontwikkeling. De welstandsadvisering is
moeten worden. Het gaat er bij welstandstoezicht uiteindelijk om steden, dor-
daarbinnen sinds de laatste wijziging van de Woningwet zo geregeld dat de
pen en het platteland te behoeden voor een onnodige aantasting van wat door
gemeenteraden zelf daarvoor de richtlijnen, aandachtspunten, prioriteiten en
velen belangrijk wordt gevonden: de schoonheid van onze dagelijkse omgeving.
criteria kunnen vaststellen. Bijna alle gemeenten in Nederland maken van deze
mogelijkheden gebruik: uiteindelijk willen gemeentebesturen toch bijna altijd
Een belangrijk effect van welstandstoezicht is tenslotte waarschijnlijk ook de
een zekere invloed kunnen hebben op de waardevolle esthetische karakteristie-
preventieve werking die uitgaat van het bestaan van welstandstoezicht als
ken van buurten en wijken.
zodanig. Verondersteld kan immers worden dat veel initiatiefnemers van bouw-
werken op voorhand enigszins rekening proberen te houden met de toets van
bouwplannen aan welstandcriteria. Daardoor wordt op een vanzelfsprekende
manier de ambitie bevorderd om bij het ontwerpen van bouwwerken hoge kwali-
tatieve maatstaven te hanteren.
Soms moet de vraag toch maar weer eens opnieuw gesteld en beantwoord wor-
De lange traditie van welstandszorg leggen aan een zogenaamde schoonheidscommissie,
die adviezen mocht uitbrengen over de `welstand' van
den: waarom moet er bij de verlening van bouwvergunningen eigenlijk welstands-
Het feit dat iets al heel lang bestaat levert op zichzelf
een bouwplan: "... is dit bouwplan wel passend op
toezicht bestaan? Misschien is het antwoord wel simpel: omdat veel mensen
niet zomaar een bestaansrecht op, maar het geeft wel deze locatie?"
zich ergeren aan foeilelijke gebouwen in oude binnensteden, in dorpskernen en
te denken. Al sinds de late middeleeuwen hebben veel
in delicate landelijke gebieden. En ook omdat veel mensen zich ook ergeren aan
stadsbestuurders in Nederland zich ingespannen om
Er is steeds kritiek geweest op deze vorm van bouw-
lompe uitbreidingen van woningen in hun buurt of aan de vernieling van winkel-
invloed uit te oefenen op de kwaliteit van het bouwen. toezicht. Vooral het feit dat het te subjectief zou zijn,
Aanvankelijk was dat vooral gericht op brandveiligheid dat het slechts gebaseerd zou zijn op de persoon-
puien door schreeuwerige reclames. Veel straten zouden zonder al die rommel
en het beperken van instortingsgevaar, maar er zijn
lijke opvattingen en voorkeuren van de leden van
veel mooier kunnen zijn. Burgers spreken de lokale overheid er vaak op aan om
ook hele oude voorbeelden van verordeningen over
de adviescommissie, is altijd een bron van ergernis
daar wat aan te doen.
de schoonheid van buurten en wijken, waarin expliciet geweest. Maar ook de geheimzinnige sfeer van de
werd nagestreefd om nieuwbouw `een sieraad voor de commissievergadering en de benoemingsprocedures
Met welstandstoezicht kan al die lelijkheid misschien niet altijd worden tegen-
stad' te laten zijn. Dan werd veelal gewerkt met een
waren steeds aanleiding tot wantrouwen en verdacht-
vergunningenstelsel en met een of andere vorm van
makingen.
gehouden, maar het kan wel de basis vormen voor afspraken tussen politici,
toezicht.
Toch wensen bestuurders, maatschappelijke organisa-
ontwerpers en burgers over wat toelaatbaar is en wat vermeden zou moeten
ties en individuele burgers, ondanks al e kritiek, uitein-
worden. Het gaat er bij welstandstoezicht uiteindelijk om steden, dorpen en het
In de negentiende eeuw werd in veel gemeenten
delijk nog steeds een zekere politieke controle op de
platteland te behoeden voor een onnodige aantasting van wat door velen be-
geëxperimenteerd met vormen van bouwtoezicht en
kwaliteit van bouwwerken, niet al een in technische zin,
langrijk wordt gevonden: de schoonheid van onze dagelijkse omgeving. Uitein-
toen kwamen ook de eerste initiatieven tot stand om
maar ook, hoe lastig dat ook is, in esthetisch opzicht.
de esthetische kwaliteit van bouwwerken via een ad-
Er moet opgetreden kunnen worden tegen al te grove
delijk levert iedere fatsoenlijke samenleving wel een of andere inspanning om de
viescommissie te bewaken. Ongetwijfeld hebben daar inbreuken op de schoonheid van stad en land.
kwaliteit van het bouwen, en ook de esthetische kwaliteiten, te bewaken en te
verheven doelstel ingen aan ten grondslag gelegen,
stimuleren. Burgers spreken er de overheid terecht op aan om daarin regulerend
die te maken hadden met het streven naar schoonheid Beoordelingscriteria voor de esthetische kwaliteit van
en stimulerend op te treden.
van steden en dorpen, maar er was ook altijd de oer-
bouwplannen zul en nooit voor eens en voor altijd,
Hol andse koopmansgeest: de elite van de samenle-
objectief en in al e omstandigheden toepasbaar,
ving streefde ernaar investeringen in onroerend goed
vastgesteld kunnen worden. Maar er is wel degelijk on-
Overigens zijn de meeste mensen natuurlijk vóór streng welstandstoezicht als
veilig te stel en door toezicht te bevorderen op de
derscheid te maken tussen waardevol e bouwplannen
het bouwwerk van een ander niet deugt; als het eigen initiatief volgens de toets
esthetische kwaliteit van de omgeving. Na 100 jaar is
enerzijds en banale, misplaatste en gemakzuchtige
van de welstandscommissie onvoldoende kwaliteit heeft dan krijgt de welstands-
dit nog steeds een geldig argument, dat vaak opduikt
bouwplannen anderzijds. In termen van schoolpres-
commissie er natuurlijk van langs. Dergelijke discussies, en de heftige emoties
in discussies over welstandstoezicht: de buren worden taties: vieren en vijven zijn goed te onderscheiden van
die daarbij soms ontstaan, zijn van alle tijden en ze zullen ook blijven bestaan,
geacht zich ook een beetje te gedragen om de buurt
achten en negens. Welstandscommissies proberen
op orde te houden, en al te brutale wijzigingen van
uiteindelijk steeds om ontwerpers en opdrachtgevers
hoe de welstandscommissies ook hun best doen. Maar ze zijn onvoldoende
gevels en kapvormen kunnen een negatieve invloed
van een onvoldoende bouwplan tenminste een zes of
reden om welstandscommissies dus maar overbodig te vinden.
hebben op het karakter van een buurt. In het kader
een zeven te laten maken. En ze mogen, op basis van
van de Woningwet van 1902 werd het mogelijk om in
een wettelijke grondslag, gemeentebesturen adviseren
de gemeentelijke bouwverordening een zogenaamde
over de esthetische kwaliteit van bouwplannen, vooral
welstandsparagraaf op te nemen. Die maakte het
toegespitst op de vraag of een bepaald bouwplan op
mogelijk om een bouwvergunningsaanvraag voor te
een bepaalde locatie `wel - staat'.
Welstandszorg, een kwestie van
Het lokale bestuur is, met meer of minder succes, in
Naast culturele en sociaal-medische argumenten is er Natuurlijk is `zichtbaarheid' niet altijd éénduidig vast te
beschaving
West Europese steden en dorpen, en zeker ook in
ook altijd een economisch argument geweest om de
stel en, maar in het algemeen kan worden gesteld dat
Nederland, nog steeds een belangrijke partij in de be-
ruimtelijke kwaliteit van steden en dorpen te regule-
welstandsadviezen moeten gaan over ontwerpaspec-
De gebouwde omgeving in de steden en dorpen van
sluitvorming over het beheer en de ontwikkeling van de
ren en te bevorderen. De economische waarde van
ten van bouwvergunningsaanvragen, die in het vol e
Nederland moet en kan meer zijn dan een wil ekeurige gebouwde omgeving. Daarin kunnen vooral publieke,
onroerend goed wordt immers mede bepaald door
zicht liggen of anderzijds opval end zijn. Daarbij moet
aaneenschakeling van individuele bouwinitiatieven.
col ectieve belangen gekoesterd en gewaarborgd
de kwalitatieve staat van de omgeving. Een kwalitatief ook steeds worden meegewogen hoeveel mensen
We streven een zekere samenhang na en het karaker
worden, die in een liberaler ruimtelijke ordening soms
hoogwaardige omgeving schept vertrouwen in de
het bouwwerk daadwerkelijk zul en zien: ligt het aan
van een omgeving moet niet worden geschaad door
ondergesneeuwd raken.
toekomst en draagt bij aan een positief klimaat voor in- een doodlopende weg in het buitengebied of aan een
het bouwinitiatief van iemand die daarvoor te weinig
vesteringen. Een attractieve en harmonieuze omgeving dichtbebouwd lint, aan een drukke doorgangsweg of
oog heeft. Er mag een zeker vakmanschap worden
is een goede vestigingsvoorwaarde voor bedrijven,
op een afgelegen bedrijventerrein?
gevraagd van opdrachtgevers en ontwerpers. Ont-
Sociaal-culturele en economische
het appel eert aan woonvoorkeuren van bewoners
werpbeslissingen moeten, rekening houdend met de
legitimatie
en het is de grondslag voor toeristische dynamiek. Al
Bovendien zijn interventies op een hoog schaalniveau
karakteristieken van de context van het bouwwerk,
deze argumenten zijn in het verleden steeds aange-
van ligging, massa en volume, meestal belangrijker
zorgvuldig worden afgewogen. Dàt is waar het Neder-
De legitimatie voor de publieke verantwoordelijkheid
voerd om enige vorm van regulering van de kwaliteit
dan interventies op het microniveau van gevelindeling
landse welstandstoezicht uiteindelijk voor staat.
voor de kwaliteit van de gebouwde omgeving ligt in
van bouwwerken, en óók de esthetische kwaliteit te
en architectonische details. Sommige bouwlocaties of
een cultureel pleidooi voor het belang van de fysieke
legitimeren, en ze lijken nog steeds geldig. Sinds 1988 bouwwerken hebben een bijzondere maatschappelijke
Het is goed om te weten dat een dergelijk toezicht op omgeving waarin mensen leven. Er bestaat een lange
heeft de Rijksoverheid in de 4e Nota over de Ruimte-
betekenis, ze zijn of worden als het ware verankerd
de kwaliteit van het bouwen in bijna al e geciviliseerde
traditie van pleidooien voor gebouwen als "sieraden"
lijke Ordening het belang van een brede definitie van
in het col ectieve bewustzijn van de samenleving. Dat
landen bestaat. Ook in België toetst de lokale overheid van de stad; de schoonheid van steden en dorpen
ruimtelijke kwaliteit en de verantwoordelijkheid daar-
kan bijvoorbeeld verband houden met de ligging in een
bouwplannen, niet overal even streng en effectief,
wordt beschreven in literaire werken en in de geschie-
voor van de overheid benadrukt. Men beschreef dat
cultuurhistorisch waardevol gebied, met de monumen-
en op lokaal politiek niveau valt daar vaak een hoop
denissen van beroemde beschavingen.
brede kwaliteitsbegrip in de termen gebruikswaarde,
tale of karakteristieke kenmerken van het bouwwerk
te regelen, maar de binnenstad van Brugge blijft niet
belevingswaarde en toekomstwaarde. Daarin is goed
zelf, met bijzondere functies of met een bijzondere
`vanzelf' zo mooi. Uit internationaal onderzoek naar
Naast deze culturele argumentatie was er vanaf het
te herkennen dat het bij de controle op de kwaliteit
verschijningsvorm, met de frequentie waarin het bouw-
dit onderwerp blijkt dat in al e West Europese landen
eind van de negentiende eeuw een spraakmakende
van bouwwerken niet al een moet gaan om technische werk voorkomt of met maat, schaal of juist details van
vormen van bouwtoezicht zijn ontstaan en dat vooral
en invloedrijke stroming vanuit de medische wereld
kwaliteiten en juridische waarborgen via bestem-
een bouwwerk.
in delicate en historisch waardevol e gebieden vaak
waarin aandacht werd gevraagd voor een kwalitatieve
mingsplannen, maar ook om meer culturele aspecten
streng wordt opgetreden. Dat gebeurt bijna altijd op
regulering van de woningbouw en de stadsontwik-
die samenhangen met het karakter en de beleving van Om maatschappelijk wenselijk te zijn moet wel-
basis van ambtelijke en politiek-bestuurlijke besluitvor-
keling. Deze `hygiënistische' beweging was nauw
de gebouwde omgeving.
standstoezicht vooral ook `proportioneel' zijn, dat wil
ming en niet, zoals in Nederland, op basis van advie-
verwant aan personen en organisaties die zich inzetten
zeggen: er moet veel inspanning worden geleverd om
zen van een onafhankelijke en deskundige commissie. voor juridische onderbouwing van het toezicht op de
een positieve en stimulerende invloed uit te oefenen
Dat West-Europese steden en dorpen vaak nog door
kwaliteit van het bouwen van woningen en woon-
Het belang van de openbare ruimte
op bouwwerken en ontwerpeigenschappen, die in het
een zekere harmonieuze opbouw en sfeer gekarakte-
wijken. De Woningwet van 1901, waarin dit toezicht
licht van bovenstaande noties belangrijk zijn, en weinig
riseerd worden heeft al es te maken met deze traditie
uiteindelijk juridisch werd geregeld, was het resultaat
Welstandstoezicht ontleent uiteindelijk een historisch
aandacht aan ondergeschikte zaken. Dit lijkt nogal
van een stedelijke beschaving die in West Europa
van een debat dat enkele decennia lang was gevoerd
bestaansrecht aan het belang van een goede open-
voor de hand te liggen, maar het enthousiasme van
diepgeworteld is in de ambities van lokale bestuurders. over de ontoereikende resultaten van de ongeregu-
bare ruimte. Welstandscommissies zouden steeds als veel commissieleden voor ontwerpkwaliteit op al e
leerde praktijk van stadsontwikkeling die destijds
belangrijkste focus juist die ontwerpkarakteristieken
niveaus staat een zekere proportionaliteit soms wel
gebruikelijk was.
moeten hebben die vanuit de openbare ruimte zicht-
eens in de weg: details worden dan overbelicht zonder
baar zijn: vanaf de straat, de dijk, vanaf het water...
dat het belang wordt gerelateerd aan bovenstaande
noties. Overigens: de `proportionaliteit' zal in de
Zijn opvattingen en voorkeuren blijken niet zomaar
gaat daarbij om een beredeneerd oordeel over de
val en, maar wel het gemeentebestuur. In zo'n situatie
praktijk van het advieswerk van welstandscommissies
méér waard dan de opvattingen en voorkeuren van
manier waarop en de mate waarin een voorgenomen
past een signaal, een algemeen advies, een aanzet tot
steeds meer worden beïnvloed vanuit de wensen
anderen; er moet serieus werk worden gemaakt van
bouwwerk de bestaande openbare ruimte positief of
discussie, en politieke en ambtelijke aandacht.
en ambities van gemeentebesturen, omdat door de
een zekere objectivering van beoordelingsgrondslagen
negatief beïnvloedt. De criteria en aanknopingspunten
recente Woningwetwijziging de spelregels, de aan-
en die moeten dan vervolgens door beleidsinstanties
daarvoor zijn beschreven in het gemeentelijke wel-
Dat zou de culturele agenda van de welstandscom-
dachtspunten en de beoordelingscriteria vastgelegd
kunnen worden gefiatteerd als beleidsregels met
standsbeleid, voor buurten en wijken, voor specifieke
missie genoemd kunnen worden. Veel brandende
zijn in een zogenaamde welstandsbeleidsnota.
een politieke en bestuurlijke status. In kringen van
bouwwerken en soms ook nog in enkele algemene cri- kwesties in de ruimtelijke ordening en de stads- en
welstandscommissies heeft men lang getobd met wat
teria. Welstandscommissies dienen zich te houden aan dorpsontwikkeling kunnen vanuit een alert, deskun-
men zich daarbij moest voorstel en.
deze precieze en beperkte opdracht, die is vastgelegd dig en stimulerend welstandsbeleid met kracht van
Welstandsadviezen op basis van
Pas in de jaren negentig ontstond een doorbraak, die
in de Woningwet art. 12 en die is gelegitimeerd vanuit
argumenten aan de orde worden gesteld. Dit deel
beleid
al ang daarvoor was aangekondigd en bepleit, en die
het publieke belang van de openbare ruimte. Met de
van de agenda moet niet worden verward met de
vanaf 2004 is geëffectueerd in een serie dwingende
vaststel ing van gemeentelijk welstandsbeleid worden
hiervoor beschreven wettelijke taken conform art.12
Welstandscommissies hebben altijd een probleem
maatregelen op grond van art. 12 van de Woningwet.
legitimatie en werkwijze opnieuw en voortdurend op
van de Woningwet, maar het ligt wel direct in het
gehad met de grondslagen van hun oordelen en
Daarmee werd eindelijk een dwingende verbinding
elkaar afgestemd.
verlengde daarvan, en het is uitsluitend afhankelijk
adviezen. Het verwijt van subjectiviteit en persoonlijke
gemaakt tussen politieke beleidsuitspraken en wel-
van de deskundigheid, het gezag, de alertheid en de
wil ekeur voert ongetwijfeld de lijst aan van kritische
standsadviezen.
politiek-maatschappelijke gevoeligheid van welstands-
noten rond het functioneren van welstandstoezicht.
De culturele agenda van welstands- commissies of ze voor algemeen getinte adviezen
In het verleden konden de leden van welstandscom-
Het principe van deze beleidsbijstel ing is helder en
commissies
gehoor vinden bij het lokale bestuur, dat uiteindelijk de
missies nog zonder veel restricties bogen op een
overtuigend: gemeentebesturen dienen als `conditio
opdrachtgever is van de welstandsadviescommissie.
combinatie van persoonlijk gezag en een veronder-
sine qua non' een welstandsbeleid vast te stel en
Welstandscommissies die hun taak serieus nemen
steld, en veelal ook algemeen geaccepteerd inzicht in
met beoordelingsgrondslagen voor de verschil ende
doen overigens meer dan al een dossiers van bouw-
In de Nota Ruimte over het Rijksbeleid voor de
de vakbekwaamheid van ontwerpers. De architect, die gebieden van een gemeente waarop welstandstoe-
vergunningsaanvragen behandelen. Ze kunnen naast
ruimtelijke ordening wordt aangestuurd op een zware
als lid van de welstandscommissie benoemd was tot
zicht plaatsvindt en welstandscommissies dienen hun
hun wettelijke taak ook een kritische en stimule-
rol van gemeentebesturen in regionale planvorming,
adviseur van gemeentebesturen, kon opereren vanuit
adviezen te beargumenteren vanuit en in relatie met
rende gesprekspartner zijn voor opdrachtgevers en
stads- en dorpsontwikkeling, landschapontwikkeling,
een onbetwiste autoriteit, die vooral tot uitdrukking
deze beleidsregels. In de korte tijd tussen de publicatie
ontwerpers van grote bouwplannen. En ze zijn, buiten locatiekeuze en bouwprogrammering. Het beleid van
kwam in gedrag, kleding en retorische gaven en uiter-
van de wetswijziging en de datum van ingang, juli
het strakke kader van art.12 van de Woningwet, ook
de Rijksoverheid zal zoveel mogelijk ruimte bieden aan
aard was er ook die degelijke opleiding in architecto-
2004, werden in nagenoeg al e Nederlands gemeenten
gewoon adviseur van een gemeentebestuur over al e
al e mogelijke lokale initiatieven. Als gemeenten wìl en
nische en stedenbouwkundige tradities en principes,
welstandsbeleidsnota's opgesteld; al es bij elkaar was
mogelijke zaken die relevant kunnen zijn in het ge-
bouwen, dan moeten ze kùnnen bouwen, dat is zo
waarmee een bouwplan kon worden geanalyseerd en
dat misschien wel de meest omvangrijke beleidsont-
meentelijke en regionale bouw- en ontwikkelingsbeleid. ongeveer het adagium.
beoordeeld.
wikkeling met betrekking tot ruimtelijke kwaliteit sinds
En omdat ze het enige platform zijn waarop al e bouw- Als de verantwoordelijkheid voor ruimtelijke ordening
het tot stand komen van de Woningwet in 1902.
initiatieven passeren, zijn ze vaak ook bij uitstek ge-
zo nadrukkelijk bij gemeentebesturen wordt gelegd
In de afgelopen jaren bleek dat al emaal niet meer
De wetswijziging heeft ver strekkende gevolgen
kwalificeerd om bepaalde zaken te agenderen. Zo zijn dan is een kritische, alerte en deskundige advisering
voldoende. De status van architect als onbetwist
voor de werkwijze van welstandscommissies. Bij de
welstandscommissies bijvoorbeeld bij uitstek in staat
over kwalitatieve ontwikkelingen van groot belang. Als
kenner van architectonische en stedenbouwkundige
beoordeling van bouwplannen als onderdeel van de
om snel te constateren dat in een bepaald gebied het
in een deel van de vergadering bouwplannen worden
ontwerpkwaliteiten brokkelde af, hij wordt nog slechts bouwvergunningsprocedure dienen welstandscommis-
aantal volumineuze bouwplannen toeneemt terwijl een becommentarieerd en beoordeeld vanuit helder gefor-
gezien als een van de vele partijen die in het bouwpro- sies hun oordelen en adviezen te baseren op expliciete
kader voor stedenbouwkundige of landschappelijke
muleerde en effectieve criteria en aandachtspunten,
ces een rol spelen en die zijn gelijk moet bevechten
beleidsregels die door een gemeenteraad zijn gefiat-
regie eigenlijk ontbreekt. Dat is niet iets waar je afzon-
dan kan in het volgende deel gesproken worden over
ten opzichte van al erlei andere partijen.
teerd in de vorm van een welstandsbeleidsnota. Het
derlijke opdrachtgevers en architecten mee moet lastig algemene ontwikkelingen, over stedenbouwkundige
kaders, over de kwaliteit van bestemmingsplannen,
De praktijk van welstands-
visuele kwaliteit van de gebouwde omgeving.
Een belangrijk aspect van de praktijk van welstands-
over ontwikkelingen in het landelijk gebied, over recla-
commissies
Om dit deel van het werk transparant en efficiënt te
toezicht is tenslotte nog dat een deel van het effect
mebeleid, over bedrijventerreinen.
maken kunnen veel van deze kleine bouwplannen,
van welstandstoezicht wel icht niet eens bereikt wordt
De kern van welstandstoezicht blijft de beoordeling
die vaak voorkomen, worden beoordeeld volgens
via het toezicht op de kwaliteit van bouwplannen en de
De agenda is in principe onbegrensd, maar zou goed
van de kwaliteit van bouwplannen door een deskun-
algemene richtlijnen, die periodiek door de gemeen-
adviezen daarover, maar juist ook door de preventieve
kunnen worden gestructureerd aan de hand van een
dige commissie. Het gaat om de esthetische kwaliteit
teraad kunnen worden vastgesteld. Dat is één van
werking die wel icht uitgaat van het bestaan van wel-
periodiek overleg met verantwoordelijke wethouders
van bouwwerken, de kwaliteit van de uiterlijke ver-
de kernpunten van de nieuwe wetgeving voor het
standstoezicht als zodanig. Verondersteld kan immers
en aan de hand van een regionale agenda van inter-
schijningsvorm, de ruimtelijke, stedenbouwkundige en
welstandstoezicht.
worden dat veel initiatiefnemers van bouwwerken op
gemeentelijk af te stemmen thema's, bijvoorbeeld in
architectonische kwaliteit. Gemeentebesturen kunnen
voorhand al enigszins rekening proberen te houden
de sfeer van bedrijventerreinen en landschapbeheer.
een bouwvergunning weigeren, als een welstands-
Gemeentebesturen kunnen uiteindelijk altijd zelf beslis- met een welstandstoets, waardoor op een vanzelf-
Als de relatie met de bouwvergunningdossiers steeds commissie van oordeel is geweest dat een bouwplan
sen of een welstandscommissie wordt ingeschakeld.
sprekende manier de ambitie wordt bevorderd om
uitgangspunt blijft, dan kan een wat meer algemene
onvoldoende kwaliteit heeft.
Daaraan liggen door de gemeenteraad gefiatteerde
bij het ontwerpen van bouwwerken hoge kwalitatieve
oriëntatie ook de voedingsbodem zijn voor een steeds
afspraken ten grondslag over openbaarheid, over
maatstaven te hanteren.
effectiever welstandsbeleid, minder gericht op details
In de praktijk van veel welstandscommissies gaat
periodieke evaluaties, over de samenstel ing van de
van bouwplannen en meer op bijsturen van maat-
het overigens maar zelden om grote spraakmakende
commissie en over de hoofdlijnen van de beoorde-
schappelijk ongewenste ontwikkelingen.
projecten, om omvangrijke ingrepen in monumen-
lingscriteria, die voor verschil ende delen van een
ten of oude binnensteden, of om grootse stads- en
gemeente verschil end kunnen zijn. Als dat al emaal
Bij dit al es hoort een veel grotere inspanning van
dorpsuitbreidingen. De meeste bouwaanvragen
gebeurt, dan kan een welstandscommissie de schoon-
welstandscommissies om te communiceren over
worden ingediend voor kleine bouwwerken, onderge-
heid van steden en dorpen meehelpen bewaken en
hun werkzaamheden. De herziene Woningwet heeft
schikte ingrepen in de directe woonomgeving, tal oze
bevorderen.
daarvoor een goede basis gelegd. Voor sommige wel-
uitbreidingen van woonhuizen en bedrijfsgebouwen,
standscommissies is het opstel en van een politiek en
gevelaanpassingen en reclameobjecten. Al deze
Soms ontstaat binnen de agenda van de commissie-
maatschappelijk relevant jaarverslag iets nieuws, maar kleine bouwplannetjes samen bepalen de uiterlijke
vergadering ook ruimte voor een kritisch, col egiaal en
vanaf januari 2003 is het een verplicht onderdeel van
verschijningsvorm van buurten en wijken, van straten
stimulerend "ontwerpoverleg", waarin de welstands-
het functioneren van welstandscommissies (Woning-
en pleinen, van dorpsranden en centrumgebieden.
commissie optreedt als adviseur en gesprekspartner
wet art. 12b, lid3)
Dit `gewone' bouwen is belangrijk voor de beleving
van ontwerpers en opdrachtgevers. In deze vorm van
Deze verplichting houdt niet op bij het opstel en van
van onze dagelijkse omgeving en de kwaliteit daarvan
vooroverleg, voorafgaand aan een definitieve bouwver-
een jaarverslag; daar hoort tenminste eenmaal per
moet dan ook enigszins gecontroleerd blijven. De
gunningsprocedure, kunnen ook veel meer aspecten
jaar overleg met de verantwoordelijk wethouder en
kwaliteit van het `gewone' is op een vanzelfsprekende
van een ontwerp aan de orde komen dan in het kader
een presentatie in een raadscommissie bij. En voorts
manier onderdeel van onze cultuur, zoals de riolering,
van het nauwkeurig wettelijk gedefinieerde welstands-
zal het jaarverslag ook aanleiding kunnen zijn voor
het gasnet en het water uit de kraan. De kwaliteit
advies. De Welstandscommissie kan op die manier
bijvoorbeeld eens per twee jaar enkele voorstel en
daarvan zou pas opval en als het er plotseling niet
ook altijd gewaardeerd en deskundig adviseur zijn; die
voor tekstwijzigingen en accentverschuivingen in de
meer is. Dan pas zouden we ons bewust zijn van de
taak en rolopvatting verdwijnt niet met de invoering van
welstandsbeleidsnota.
vanzelfsprekendheid van de continue levering en van
de gewijzigde Woningwet, maar dient helder gedefini-
de onopval endheid van de mensen die er voor zorgen.
eerd te worden en goed afgebakend van de juridische
Hoewel het altijd meer kritiek dan waardering oplevert
spelregels van het welstandstoezicht.
moeten welstandscommissies juist voor dat `gewone'
deel van het planaanbod letten op het effect voor de
Colofon
De tekst van deze brochure werd opgesteld door dr. ir. N. de Vreeze, directeur van de stichting Welstands-
zorg Noord-Holland. Daarbij is gebruik gemaakt van commentaar van collega's van het Gelders Genoot-
schap in Arnhem, het Libau in Groningen en Hûs en Hiem in Leeuwarden.
Alles uit deze brochure mag worden gekopieerd of op andere wijze verspreid, mits de bron duidelijk wordt
vermeld. Een uitgebreide beschrijving van procedures en werkwijzen van de welstandscommissies, die
werken onder de supervisie van de stichting WZNH, is te vinden in "De Nieuwe Agenda", te bestellen bij
stichting WZNH.
E-mail: info@welstandszorg.nl
Alkmaar, maart 2006
Grafisch ontwerp: DesignArbeid
Foto voorpagina: Broek in Waterland, Peter van Bolhuis, Pandion