W
Z
N
H
M
WZNH
o
n
u
m
e
n
t
e
n
a
d
v
i
e
s
c
o
m
m
i
s
s
i
e
j
a
ar
v
e
r
s
l
a
g
2
0
0
6
monumenten
adviescommissie
jaarverslag 2006
WZNH
monumenten
adviescommissie
jaarverslag 2006
1
Voorwoord
De WZNH Monumentenadviescommissie heeft haar
De publicatie uit 2005, "10 voor de Toekomst. Werkwijze
derde jaar als zelfstandige adviescommissie voor Noord-
en beoordelingsprincipes van de WZNH Monumentena
Hollandse gemeenten afgerond. In 2006 kwam het totale
dviescommissie", geldt daarbij nog altijd als basis; hierin
aantal gemeenten dat zich door de WZNH Monumenten-
worden deze begrippen uitvoerig toegelicht.
adviescommissie laat adviseren op 22. Tezamen legden die
In het najaar van 2006 kreeg de commissie zowel
gemeenten 103 nieuwe bouwplannen aan de commissie
een nieuwe coördinator als voorzitter. Ook in die
voor. Daarnaast laat ook de Provincie Noord-Holland zich
nieuwe samenstelling wil de commissie het gesprek
sinds 2005 door de WZNH monumentenadviescommissie
met de verschillende professionals blijven voeren
adviseren over de 550 objecten, die de status van provinciaal
over de belangrijke thema's die zich voordoen in de
monument hebben. Dit leverde in 2006 negentien nieuwe
monumentenzorg. Zo kunnen de beschermde stads- en
adviesaanvragen op.
dorpsgezichten een interessant gespreksthema zijn, net
De onafhankelijke toetsing en de uitgebreide
als het herbestemmen van religieus erfgoed. Maar bovenal
planbehandeling door een commissie van externe
wil de Monumentenadviescommissie inspirerende
deskundigen lijkt goed te werken gezien de gestage
en afgewogen adviezen blijven verstrekken over de
groei van het aantal plannen dat de commissie krijgt
monumenten van Noord-Holland.
voorgelegd. In bijlage 1 wordt nog eens beschreven wat
de veronderstelde voordelen zijn van een afzonderlijke
advisering over de cultuurhistorische betekenis van
Alkmaar, april 2007
een bouwplan voor een monument. De WZNH
organisatie waarborgt een goede afstemming tussen het
mw. drs. D. van Hoogstraten, voorzitter van
welstandsadvies en het monumentenadvies. En voorts
de WZNH Monumentenadviescommissie
spelen gemeentelijke plantoelichters een cruciale rol:
dr. ir. N. de Vreeze, directeur WZNH
zij zorgen er voor dat de aanvraag zo goed mogelijk
gedocumenteerd aan de commissie wordt voorgelegd, ze
lichten de lokale omstandigheden in de vergadering toe
en ze zorgen voor een goede communicatie met de direct
betrokkenen.
De grote diversiteit van adviesaanvragen maakt het werk
van de adviescommissie tot afwisselend en verantwoordelijk
werk. Om enkele opvallende objecten te noemen: het
Fort Nekkerweg en de Hervormde Kerk in de Beemster,
de watertoren van Aalsmeer, bejaardencomplex De
Rusthoeve in Purmerend en het vroegere Domeinkantoor
in Wieringerwerf. Maar het gros van de aanvragen betrof
kleinschaliger bouwplannen voor de verbouwing van
een stolpboerderij, woonhuis of winkelpand. Bij alle
soorten bouwplannen voor monumenten, of het nu
gaat om een dakvenster of een ingrijpende verbouwing,
kijkt de commissie telkens naar het `laadvermogen' van
het monument en naar de logica van de voorgestelde
ingrepen binnen de ruimtelijke context van het gebouw.
2
Inhoud
pagina 5 Inleiding
6 1. Beoordelingskader en indieningvereisten
7 2. Bouwplannen
8 3. Enkele monumentenplannen en
thema's per gemeente
20 4. Provinciale monumentenplannen
22 5. Bijzondere projecten
27 Bijlage I
Waarom een WZNH Monumentenadviescommissie?
29 Bijlage II
Aangesloten gemeenten en plantoelichters
31 Bijlage III
Curriculum Vitae Commissieleden
3
4
Inleiding
De Monumentenadviescommissie van de Stichting
Om de inhoudelijke en procedurele verantwoordelijkheid
Welstandszorg Noord-Holland werd in september 2003
van de Stichting WZNH voor het uitbrengen van
geďnstalleerd. De commissieleden zijn benoemd door de
onafhankelijke en deskundige monumentenadviezen aan
Stichting WZNH volgens de voor welstandscommissieleden gemeentebesturen te accentueren is als vergaderlocatie voor
gebruikelijke contractuele en financiële regelingen. De mon
de Monumentenadviescommissie vooralsnog het WZNH
umentenadviescommissie telt in totaal vijf leden, onder wie kantoor te Alkmaar aangewezen. Indien in de toekomst
de voorzitter, en is samengesteld uit architectuurhistorici
meer gemeenten hun bouwplannen voor monumenten ter
en (restauratie-)architecten. Deze specialisten zijn goed
advisering aan de WZNH Monumentenadviescommissie
op de hoogte van de actuele ontwikkelingen in het brede
voorleggen zal worden overwogen om periodiek ook op
werkterrein van de monumentenzorg en de hedendaagse
andere locaties in de provincie te vergaderen. Na een korte
instandhoudingpraktijk. Zij brengen ieder hun specifieke
overgangsperiode van enkele maanden in 2003, waarin
expertise, vakkennis en ervaring in bij de behandeling en
drie vergaderingen werden uitgeschreven, vergadert de
beoordeling van de monumentenplannen en de advisering
commissie sinds 1 januari 2004 eenmaal in de maand.
over deze bouwaanvragen. In de maandelijkse vergadering
Per 1 januari 2006 vergadert de commissie op de laatste
van de monumentenadviescommissie hebben telkens de
woensdag van de maand. Indien noodzakelijk, kan een
voorzitter en twee roulerende leden zitting. De commissie
tweede vergadering in de maand worden uitgeschreven. De
wordt ondersteund door de commissiecoördinator.
vergaderingen verlopen volgens een met de deelnemende
gemeenten afgesproken tijdsplanning, die tevens de
De samenstelling van de monumentenadviescommissie
grondslag vormt voor de kostenberekening van de
wijzigde in 2006. In het najaar van 2006 heeft Ana van der monumentenadviezen.
Mark de functie van commissiecoördinator overgenomen
In 2006 waren de volgende gemeenten aangesloten bij
van Rommy Zaal. Vrijwel tegelijkertijd vond ook een
de Monumentenadviescommissie: Aalsmeer, Beemster,
voorzitterswisseling plaats. Na drie jaar zegde voorzitter van Bennebroek, Castricum, Diemen, Drechterland, Enkhuizen,
het eerste uur Marinke Steenhuis de commissie vaarwel
Harenkarspel, Heemskerk, Heemstede, Muiden,
om vervolgens aan te treden als gewaardeerd bestuurslid
Noorder-Koggenland, Obdam, Oostzaan, Ouder-Amstel,
van WZNH. Dorine van Hoogstraten volgde haar op als
Purmerend, Schermer, Wervershoof, Wester-Koggenland,
voorzitter van de Monumentenadviescommissie. Voorzitter
Wieringermeer, Wijdemeren en Zeevang. De deelnemende
en coördinator kunnen nog altijd steunen op de vaste `pool' gemeenten hebben de aanwijzing van de Stichting
van ervaren experts die gezamenlijk de commissie vormen.
WZNH tot monumentenadviescommissie ex art.15 van
de Monumentenwet vastgelegd in hun gemeentelijke
De samenstelling van de commissie was als volgt:
monumentenverordening of in een raadsbesluit. Naast
~ mw. drs. M. Steenhuis (voorzitter tot oktober 2006),
de deelnemende gemeenten kan sinds 2005 ook het
stedenbouw- en landschapshistoricus
provinciale bestuur van Noord-Holland als deelnemer
~ mw. drs. D. van Hoogstraten
worden genoemd.
(voorzitter vanaf oktober 2006), architectuurhistoricus
~ mw. drs. M. Beek, architectuurhistoricus
~ mw. M. van Haaren, architect
~ mw. ir. N. de Jong, architect
~ Ir. H. Kodde, architect
5
De basis voor de beoordeling van de bouwplannen door
~ de redengevende omschrijving van het monument;
de Monumentenadviescommissie wordt gevormd door de
~ tekeningen van de bestaande toestand
intentie en de richtlijnen van de Monumentenwet 1988, de
(waaronder alle gevelaanzichten);
provinciale Verordening op het behoud van monumenten
~ tekeningen van de nieuwe toestand
en stads- en dorpsgezichten in Noord-Holland en de
(waaronder alle gevelaanzichten);
gemeentelijke monumentenverordeningen.
~ een goede werkomschrijving met aanduiding van
De behandeling van plannen verloopt doorgaans van groot
voorgenomen aanpak en werkwijze, de toe te passen
naar klein. Eerst komt de context van het gebouw aan de
constructie, detaillering, materialen en kleuren;
orde, dan het gebouw zelf en de detaillering. De beoordeling ~ een situatietekening;
vindt primair plaats vanuit het streven naar behoud van de
~ foto's van het monument in context, van exterieur en
monumentale waarden van het monument.
bij interne wijzigingen ook van het interieur, zowel
actuele als historische foto's;
De context van het monument
~ relevante omgevingsinformatie
Het gebouw in de grotere context en in zijn directe
(topografische gegevens, foto's van de directe omgeving
omgeving, waarbij topografische gegevens en overige
monument, archieffoto's);
omgevingsinformatie van groot belang zijn, zoals
~ relevante informatie uit de welstandsnota,
kaartmateriaal, (lucht)foto's van het gebied, het straatbeeld en verordening, gebiedsbeschrijving, beeldkwaliteitplan,
de belendingen;
bestemmingsplan en dergelijke;
~ indien aanwezig: oorspronkelijke ontwerptekeningen
Monument en monumentale waarden
en ander archiefmateriaal.
Het gebouw zelf, waarbij in de redengevende omschrijving
van het monument min of meer gedetailleerde
Evenals bij de welstandscommissies van de WZNH hecht
beschrijvingen en waarderingen zijn opgenomen over
de Stichting WZNH ook bij de monumentenadvisering
het exterieur en/of het interieur en derhalve over de
groot belang aan de rol van de plantoelichters van de
monumentale waarden;
gemeenten. Van hen wordt verwacht dat zij de Monumenten-
adviescommissie optimaal informeren. Leden van
Detail ering
historische verenigingen, architecten, aanvragers en overige
Detaillering waarbij de vraag speelt of er bij de beoogde
betrokkenen zijn in de vergadering van harte welkom om
ingreep in het gebouw sprake is van aantasting van de
hun zienswijze over het bouwplan aan de Monumenten-
monumentale waarden in details. Zo is er aandacht
adviescommissie kenbaar te maken.
voor bijvoorbeeld materiaalgebruik en -toepassing,
metselverbanden, houtconstructies, dakbedekking,
vensters en kozijnen. Het streven is steeds behoud van het
oorspronkelijke materiaal; alleen indien noodzakelijk is
vervanging in de oorspronkelijke vormgeving toegestaan.
De indieningvereisten voor bouwplannen voor
monumenten zijn afgestemd op de systematiek van de
hiervoor beschreven aspecten van de planbeoordeling.
De bouwaanvragen dienen voorzien te zijn van de volgende
bescheiden en gegevens:
6
2. Overzicht van
behandelde plannen
In 2006 adviseerde de Monumentenadviescommissie
aan 22 gemeenten over bouwplannen aan geregistreerde
monumenten. In totaal werden in de vergadering van de
commissie 122 nieuwe bouwaanvragen behandeld.
Het totaal aantal nieuwe bouwplannen van 122 laat zien
dat het werk van de commissie een stijgende lijn vertoont.
In voorgaande jaren werden respectievelijk 110 (2005) en
108 (2004) nieuwe bouwplannen besproken.
Tabel aantal voorgelegde nieuwe bouwplannen
2006
2005
2004
~ Aalsmeer
7
2
3
~ Beemster
3
8
3
~ Bennebroek
1
~ Castricum
11
9
4
~ Diemen
~ Drechterland
4
~ Enkhuizen
15
18
20
~ Harenkarspel
4
1
2
~ Heemskerk
4
4
7
~ Heemstede
4
~ Muiden
9
4
2
~ Noorder-Koggenland
10
17
21
~ Obdam
4
3
~ Oostzaan
1
~ Ouder-Amstel
1
~ Purmerend
12
5
10
~ Schermer
1
0
~ Wervershoof
1
0
~ Wester-Koggenland
1
1
4
~ Wieringermeer
1
~ Wijdemeren
14
15
28
~ Zeevang
2
~ Provincie NH
19
20
0
Totaal aantal nieuwe bouwplannen
122
110
108
7
3. Enkele monumenten-
plannen en thema's per
gemeente
Door enkele gemeenten werden dit jaar geen bouwplannen of beleidsthema's ter
advisering aan de commissie voorgelegd. Deze gemeenten worden in dit hoofdstuk dan
ook niet genoemd. Het gaat om Diemen, Obdam, Oostzaan, Schermer en Wervershoof.
8
Aalsmeer
De gemeente Aalsmeer diende in 2006 zeven plannen
ter beoordeling in. Eén plan had betrekking op een
rijksmonument waarvoor in 2005 al een bouwplan was
besproken.
Langhuisstolp
Dit plan kent een lange voorgeschiedenis en werd reeds in het
jaarverslag van 2005 besproken. Het betreft een aanbouw aan
een voormalige langhuisboerderij op de plaats van de vroegere
kapberg. In 2006 is het plan opnieuw aan de commissie
voorgelegd omdat het pand dubbel bewoond gaat worden. Het
nieuwe volume wordt sober uitgevoerd en krijgt aan drie zijden
de uitstraling van een schuur, bedekt met rabbatdelen waarin
horizontale sleuven zijn opengelaten voor lichttoetreding. Het
onderscheid tussen oud en nieuw wordt onder andere gezocht
in het verschil in dakbedekking: riet en pannen. De achterzijde,
niet zichtbaar vanaf de openbare weg, is geheel transparant. Op
deze wijze uitgevoerd zijn oud en nieuw duidelijk van elkaar te
onderscheiden maar tegelijkertijd grijpen zij in elkaar.
Watertoren
De watertoren van Aalsmeer werd in 1927 gebouwd door
architect Hendrik Sangster. De toren is vijftig meter hoog,
bedekt met een koperen dakbedekking en gedecoreerd
met ornamenten in Art Deco stijl. De watertoren vormt een
beeldbepalend element aan de Westeinderplassen. Het idee om
de watertoren commercieel te exploiteren werd in het verleden
door de Gemeenteraad afgewezen. Er zijn nu plannen om de
toren een aantal keren per jaar open te stel en voor het publiek.
Door middel van een preadvies wordt de commissie gevraagd
mee te denken over het aanpassen van de trappen en
bordessen in verband met de arbo- en veiligheidseisen. De
commissie is van mening dat de aanwezige spiltrappen een
gave industriële constructie vormen waaraan al een ingetogen
toevoegingen mogen worden aangebracht. Zij stelt dan ook voor
het karakter niet aan te tasten en een extra reling toe te voegen
die zo transparant mogelijk wordt uitgevoerd.
De vil a van architect W. Maarse jr.
De karakteristieke vil a, die nabij de watertoren aan het water
ligt, is in twee fases gebouwd tussen 1934 en 1938 als
woonhuis van de architect zelf. De huidige bewoners wil en
het huis uitbreiden met een serre en een veranda. Omdat de
commissie meer historisch materiaal nodig heeft om de plannen
te kunnen beoordelen, zoekt de ontwerper net zo lang tot
hij de oorspronkelijke tekeningen heeft opgedoken. Door de
transparantie van de nieuwe aanbouw - waardoor de structuur
van het oorspronkelijke pand beleefbaar blijft - kan de commissie
instemmen met de uitvoering van het plan.
9
Beemster
definitieve ontwerp vervangen door keramische leipannen.
In de gemeente Beemster is de dorpskern van Midden-
Op deze manier uitgevoerd onderscheidt de nieuwbouw
Beemster aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De
zich van de kerk maar is hij er toch mee verbonden. De
gemeente heeft de Monumentenadviescommissie in
kerk blijft dominant in beeld en zo vrij mogelijk, evenals de
2006 vier plannen ter beoordeling voorgelegd, waarvan
zichtlijnen naar het dorpsplein.
drie nieuwe en één in herhaling. Het betrof hier
verbouwingen aan stolpboerderijen en een aanbouw aan
een bijzonder monument.
Van boerderij tot zorginstel ing
Een verschijnsel waar de commissie de laatste tijd steeds
vaker mee geconfronteerd wordt is de functieverandering
van boerderij met agrarische functie tot zorgboerderij.
Hierbij kan een gespannen verhouding ontstaan tussen
het programma van eisen en de spankracht van het
monument. Er is een grens aan wat een gebouw aan
wijzigingen kan hebben voordat de essentie verloren gaat.
Een stolpboerderij als agrarisch gebouw heeft een
aantal vaste kenmerken, zoals het vierkant als centrale
draagconstructie, de hiërarchie van de gevels met de
daarbij behorende vensters en toegangsdeuren en een
gesloten piramidevormige dak. Iedere verbouwing dient
rekening te houden met deze specifieke elementen, die de
Hervormde Kerk van Hendrick de Keijser stolp als boerderijtype herkenbaar houden. Tegelijkertijd
Sinds de oprichting van de Monumentenadviescommissie
is de commissie zich er voortdurend van bewust dat
is zij betrokken geweest bij de restauratieplannen van deze
hergebruik van essentieel belang is voor het voortbestaan
zeventiende-eeuwse kerk. In 2005 kwam het kerkbestuur
van een gebouw. In hoeverre er bij een verbouwing
met het voorstel een nieuwbouw aan de zuidzijde van
concessies kunnen worden gedaan aan die kenmerkende
het gebouw te realiseren. Deze nieuwe aanbouw zou de
indeling en schil van het gebouw, is een telkens
hoofdentree moeten worden en ruimte bieden aan niet-
terugkerend discussiepunt.
kerkelijke activiteiten en sanitaire voorzieningen. Uit
Voor de stolp bij de kruising van de Provinciale weg
het indertijd gegeven preadvies blijkt dat de commissie
en de Middenweg is een functieverandering bedacht,
onder de indruk was van de zorgvuldigheid en de ambitie
waarbij het boerenerf intact blijft zodat de gehandicapte
waarmee de hele operatie wordt aangepakt.
bewoners in de tuin en de boomgaard kunnen werken.
In februari 2006 lag het definitieve bouwplan voor. Op
Het plan wordt in twee besprekingen goedgekeurd. De
ruime afstand van de kerk en daarmee verbonden door
ontwerper heeft vanaf het begin de gevels zo veel mogelijk
een transparante gang, wordt een eveneens transparante
in tact gelaten en houdt het vierkant in het zicht. Door
nieuwbouw gerealiseerd. Deze wordt uitgevoerd in glas
het aanbrengen van een galerij rondom het vierkant is
gevat in betonnen kolommen afgewisseld met aluminium
er toegang tot de verschillende woonunits die van elkaar
stijlen. Het hoogteverschil - de kerk ligt op een terp - wordt gescheiden zijn door wanden. Voor de daglichttoetreding
opgelost door het souterrain zich te laten voegen naar het
is een oplossing gevonden door een venster in de zijwang
oplopende terrein van de terp. Dat vindt de commissie een
van de klokgevel aan te brengen en de bestaande vensters
goede oplossing. De eerder voorgestelde dakbedekking van
in de linkerzijgevel iets te vergroten. Bovendien worden er
riet waartegen de commissie bezwaar had gemaakt is in het nieuwe vensters aan toegevoegd in dezelfde ritmiek.
10
Bennebroek
gaaf is. De aanpak is terughoudend. Het achterstallige
Een hofje
onderhoud aan de constructie wordt weggewerkt door
Baron van Verschuer en zijn vrouw Anna Brants lieten in
metsel- en voegwerk gedeeltelijk te herstellen. Waar
1900 een complex woningen bouwen voor hulpbehoevende
noodzakelijk wordt het houtwerk vervangen in de
bejaarden naar ontwerp van de Haarlemse architect J.
oorspronkelijke vorm. In het interieur worden enkele
Wobers. In 1984 is het complex gerestaureerd waarbij de
aanpassingen gedaan om het wooncomfort te verbeteren.
indeling van de woningen werd gewijzigd. De aanwezige
De architect zegt toe eerst kleuronderzoek te doen alvorens
Regentenkamer wordt door de gemeente Bennebroek
het pand te laten schilderen. Samen met de commissie
gebruikt als trouwlocatie.
verwondert hij zich over de gaafheid van deze boerderij, die
Door boktor en houtworm is de kapconstructie zo aangetast tot ieders verbazing nog geen monumentenstatus heeft.
dat herstel noodzakelijk is.
Het betrokken architectenbureau heeft bouwhistorisch
Afvoeren van de gemeentelijke
onderzoek gedaan en probeert de originele spanten en
monumentenlijst
gordingen te behouden. Dit komt overeen met de visie van
Hoe het ook anders kan gaan laat de geschiedenis van
de commissie, die er naar streeft zoveel mogelijk authentiek
een monumentale boerderij zien die voorkwam op de
materiaal te behouden. Op basis van het onderzoek is
gemeentelijke monumentenlijst van Akersloot. Voor de stolp,
besloten de pannen in één keer allemaal te vervangen:
die bouwkundig in slechte staat was, heeft de commissie in
van de oorspronkelijke zwarte Friese gegolfde dakpannen
2005 vier maal plannen besproken die moesten leiden tot
worden kopieën gemaakt. De nokpannen lagen in het
restauratie en het opsplitsen in twee wooneenheden. In haar
cement, maar bij de restauratie wordt een stuk folie onder de laatste advies over dit plan benadrukte de commissie dat
pannen gelegd voor de ventilatie. De dakkapellen en ramen
het uitgangspunt de authenticiteit van het pand moet zijn
worden in originele staat hersteld. De commissie is ervan
en dat behoud gaat voor reconstructie of zelfs nieuwbouw:
overtuigd dat deze restauratie met grote zorgvuldigheid
demonteren en herbouwen is ongewenst.
wordt uitgevoerd.
In juni 2006 krijgt de commissie desondanks te horen
Castricum
dat het pand in overleg met de gemeentelijke bouwkundig
inspecteur is gesloopt. De commissie ziet zich genoodzaakt
De gemeente Castricum bood de Monumentenadvies-
een brief te schrijven aan het College waarin zij adviseert
commissie dertien plannen aan waarvan elf nieuwe
het pand te laten afvoeren van de gemeentelijke
en twee in herhaling. Bijzonder was de behandeling
monumentenlijst. De Gemeente onderschrijft het standpunt
van vier toekomstige gemeentelijke monumenten. Het
van de commissie en volgt het advies op.
onderzoek naar de samenstelling van de gemeentelijke
monumentenlijst is eind 2006 afgerond. Omdat twee
Dilemma in maatvoering
commissieleden van de WZNH Monumentenadvies-
Voor een woonhuis uit 1850 met een latere toevoeging uit
commissie bij het onderzoek betrokken waren is een
1950 wordt de commissie een plan in twee fasen voorgelegd.
kort verslag van het onderzoek te lezen in hoofdstuk 5:
In de eerste fase worden er restauratiewerkzaamheden
bijzondere projecten.
uitgevoerd aan het bestaande bouwwerk. De tweede fase
behelst het slopen van de latere aanbouw en deze vervangen
Een monument in spe
door een grotere uitbouw met in het verlengde een glazen
Een goed voorbeeld van zorgvuldig omgaan met een
pui. De commissie geeft aan dat er een dilemma ontstaat
toekomstig monument is de restauratie van een achttiende-
tussen de maat van het origineel en de aanpassing tot een
eeuwse stolpboerderij die zowel van binnen als buiten nog
grotere woning. Op deze wijze uitgevoerd wordt het dakvlak
11
twee maal zo groot. De commissie besluit het plan voor de
tweede fase aan te houden, zodat opdrachtgever en architect
een oplossing kunnen bedenken die in overeenstemming is
met de maatvoering.
Ensemblewaarde
De eigenaar van een woonhuis uit 1923, dat onderdeel
is van een blokje van vier gelijke vil a's, wil restauratiewerk-
zaamheden laten uitvoeren. Uitgangspunt is dat het pand zo
veel mogelijk wordt teruggebracht in oorspronkelijke staat. De
commissie kan op hoofdlijnen instemmen met het plan en laat
weten dat het voor de gemeente van belang is dit ensemble als
één geheel te beschouwen en de aanpak van het voorliggende
plan als standaard aan te houden voor toekomstige
verbouwingen aan de drie andere panden. Zo kan de eenheid
van de vier vil a's stapsgewijs versterkt worden.
Drechterland
Drechterland is nieuw aangesloten bij de WZNH
Monumentenadviescommissie. Tot deze gemeente
behoren sinds 1 januari 2006: Hem, Hoogkarspel,
Oosterblokker, Oosterleek, Schellinkhout, Venhuizen,
Westwout en Wijdenes. De gemeente legde de commissie
vier plannen voor. Het betrof verbouwingen aan drie
rijksmonumenten en een gemeentelijk monument. Twee
plannen werden in afwachting van meer informatie door
de commissie aangehouden waarna goedkeuring volgde.
Bonte knaagkever
Bij de zeventiende-eeuwse Nederlands Hervormde Kerk
van Schellinkhout heeft de bonte knaagkever vernielingen
aangebracht in de houten draagconstructie. De draagconstructie
bevindt zich achter het plafond en om dit te kunnen herstel en
wordt het houten gewelf er over drie traveeën uitgenomen. Op
basis van een onderzoek van de Monumentenwacht worden er
van drie trekbalken slechte onderdelen vervangen. De commissie
laat weten dat zij het belangrijk vindt dat al een het aangetaste
hout wordt aangepakt en dat de goede delen worden behouden.
Zij gaat er van uit dat de oorspronkelijke gewelfdelen worden
teruggebracht.
Stolpboerderij in Oosterblokker
De stolpboerderij was een aantal jaren terug al verbouwd
tot woning. De huidige eigenaars willen meer licht in het
interieur brengen door vensters en openslaande deuren
aan de achterkant te maken. De commissie vindt dat er in
het ontwerp te weinig rekening wordt gehouden met de
logica en de hiërarchie van de stolp. In de behandeling van
zij- en achtergevel is terughoudendheid gewenst, terwijl de
voorgevel een echte pronkgevel is. Na collegiaal overleg met
de architect komt er een meer ingetogen, aangepast plan
dat ook voldoet aan de wensen van de eigenaars.
12
Enkhuizen
Café De Slof foto pagina 4
Vanaf de beginperiode van de commissie is Enkhuizen
Café De Slof is een markant gebouw met een voorgevel uit
een grote leverancier van plannen. In 2006 werden
1730, dat is beschermd als rijksmonument en onderdeel
vijftien nieuwe plannen ter beoordeling voorgelegd aan
uitmaakt van het beschermde stadsgezicht van Enkhuizen.
de Monumentenadviescommissie. Ook behandelde de
Het vroegere woonhuis is in de jaren zeventig tot café
commissie nog een viertal herhalingsplannen.
gemaakt en sindsdien is er nauwelijks iets aan verbouwd.
Als preadvies wordt de commissie gevraagd te kijken
Van pakhuis tot woonhuis
naar een uitbreiding en een interne wijziging. Omdat de
In een smalle steeg bevinden zich twee vrijwel authentieke
kapconstructie gedemonteerd moet worden en opnieuw
zeventiende-eeuwse pakhuisjes, die beide zijn beschermd als opgebouwd, raadt de commissie de architect dringend aan
gemeentelijk monument. Het grootste van de twee is nog in eerst bouwhistorisch onderzoek te (laten) doen alvorens zij
redelijke staat maar het kleinste pand is dusdanig vervallen
hierover een advies kan geven.
dat het gesloopt moet worden, waarna de oude materialen
opnieuw zullen worden gebruikt. De belangrijkste
Het belang van bouwhistorisch
ingreep in het grootste pakhuis betreft de verplaatsing
onderzoek
van alle vloeren en het liften van de zolder en het dak om
Inzicht en kennis van gebouwen is essentieel voor het werk
woonruimte te creëren. De commissie is enthousiast dat het van de commissie. Door onderzoek naar de constructie van
initiatief wordt genomen om een dergelijk authentiek pand een pand worden de aanwezige bouwmaterialen gedateerd
te behouden. Maar zij vindt het aantal ingrepen te fors om
en verschillende verbouwingsfasen van het pand herkenbaar
van een geslaagde restauratie te spreken. De restauratie
gemaakt. Bouwhistorisch onderzoek kan leiden tot het
komt voor de pakhuizen rijkelijk laat.
maken van waardestellingen. Door aan te geven welke
elementen van een gebouw een monumentale waarde
hebben kan de commissie de opdrachtgever cq architect er
op wijzen welke delen beschermenswaardig zijn en in tact
gelaten moeten worden. Behouden gaat in principe altijd
vóór vernieuwen.
13
Einde van het verhaal van een
tuinderscomplex
Er lijkt een einde te komen aan het verhaal van een
illegaal gesloopte en vervolgens gedwongen herbouw van
een woonhuis uit 1926, behorende tot een tuinderbedrijf.
Het wordt nu gereconstrueerd op de oorspronkelijke
plek. In het jaarverslag van 2005 stelde de commissie de
vraag of de herbouw van de voormalige tuinderwoning
nog als monument te beschouwen is of als nieuwbouw.
Blijkbaar vindt de gemeente het eerste en legt een plan
voor aan de commissie voor een onderkeldering van het te
reconstrueren huis. De commissie merkt op dat de kelder -
die als volwaardige gebruiksruimte gaat dienen erg diep
is. Zij adviseert de eigenaar een minder diepe kelder te
overwegen om een evenwichtige hiërarchie in de ruimten
Harenkarspel
van het huis te creëren.
Harenkarspel diende vier plannen in voor advies. Het
betrof hier plannen aan drie rijksmonumenten en een
gemeentelijk monument.
Consoliderende restauratie
Sinds 2004 wordt er gewerkt aan het herstel van
de houten kapconstructie van de Oude Ursulakerk
in Warmenhuizen, een rijksmonument. Ook deze
kapconstructie wordt aangetast door boktorren,
knaagkevers en zwammen. Bovendien zal het voeg- en
metselwerk worden hersteld waar nodig. Het plan betreft
ook de toren. Hoewel de kerk en de toren in verschillende
handen zijn wordt de restauratie in een totaalconcept
uitgevoerd. De restauratie van de toren betreft een
grootschalige, consoliderende aanpak. Als maatregel tegen Liefde voor het monument
vogeloverlast worden de galmgaten afgesloten met mat
Een bescheiden woning aan de Tolweg wordt behandeld
stalen roosters.
met veel respect en gevoel voor de karakteristiek van
het pand. Hoewel de aangeleverde informatie aan de
Heemskerk
magere kant is, gaat de commissie akkoord met de
restauratiewerkzaamheden die door de eigenaar van het
Vier plannen werden voorgelegd aan de Monumenten-
pand zelf worden uitgevoerd. Zij doet dit gezien de grote
adviescommissie, waarvan er één een lange voorgeschiede-
betrokkenheid van de bewoners met het monument en het
nis kent en al beschreven is in het jaarverslag van 2005.
feit dat de Monumentenwacht bij het plan betrokken is.
14
Heemstede
Die langzame transformatie van een monument is het
Deze gemeente sloot zich pas laat in het jaar aan bij de
gevolg van meer algemene culturele, maatschappelijke en
WZNH Monumentenadviescommissie en diende vier
functionele ontwikkelingen en weerspiegelt daarmee de
plannen in.
bouwgeschiedenis. Het is interessant als die geschiedenis
afleesbaar blijft, en eventueel kan daar iets nieuws aan
worden toegevoegd. Terugbrengen naar één bepaalde
periode of het nabootsen van historische architectuur
betekent dat een keuze moet worden gemaakt voor één
moment in de vaak lange geschiedenis van een gebouw.
Daarmee wordt het historische monument tekort gedaan.
Muiden
Van de negen plannen voor verbouwingen aan
rijksmonumenten spreken de twee plannen aan forten
tot de verbeelding.
Bloembol encultuur
Het betreft hier een bedrijfspand, tussen 1924 1928
gebouwd door architect J. Zietsma. Het pand is gesitueerd
op een smalle strook grond tussen de Leidsevaart en
de spoorweg en keek vroeger uit over de bij het bedrijf
behorende bollenvelden.
De commissie heeft geen bezwaren tegen de wijzigingen
aan het interieur. Wel heeft zij grote moeite met de
Muizenfort
reconstructie van de gevel op een nieuwe plek. Een
In drie vergaderingen besprak de commissie een plan om
uitbreiding uit 1963 wordt gesloopt en vervangen door een
van het Muizenfort een museum te maken. Hierbij zou
reconstructie waardoor de gevel haar vroegere symmetrie
een piramide worden gereconstrueerd waaronder een
weer zou terugkrijgen. De commissie beschouwt de
groepsschuilplaats aanwezig was. Op zich een interessant
uitbreiding van 1963 als onderdeel van de geschiedenis
plan dat de belevingswaarde van het fort verhoogt, maar
van het pand waardoor de symmetrie verloren is gegaan.
de commissie is huiverig voor een te populistische aanpak.
Zij ziet daarom geen noodzaak tot reconstructie van deze
Een dergelijk fort vraagt een sobere benadering en geen
symmetrie en adviseert om in de nieuwe gevel een subtiele
reconstructies of fantasie-uitbreidingen.
verwijzing naar de oorspronkelijke gevel te maken. Wellicht
ziet de commissie het plan in 2007 terug.
Pampus
Door verschillende interventies wil de Stichting Pampus
Reconstructie of vernieuwing?
het forteiland consolideren en geschikt maken voor
Regelmatig krijgt de Monumentenadviescommissie
evenementen. Het van oorsprong egaal grijze fort is
te maken met opdrachtgevers en architecten die een
door vochtproblemen erg aangetast. Omdat geen enkel
gebouw willen `over-restaureren' en het eigenlijk mooier
traditioneel materiaal afdoende blijkt, wordt geprobeerd
willen maken dan het ooit geweest is. In de hedendaagse
dit probleem op te lossen door toepassing van triflexpasta,
opvattingen over restauratie wordt het terugbrengen van
een soort kunstrubber. Hoewel de commissie verbaasd
een oud pand naar een vermeende `oorspronkelijke toestand' is over het ontbreken van traditionele middelen om de
doorgaans niet als gewenst beschouwd. Het monumentale
wateroverlast tegen te gaan, laat zij zich overtuigen en
karakter van een gebouw is vaak het resultaat van een reeks stemt in met de toepassing van het alternatieve triflex. Zij is
veranderingen die door de tijd heen tot stand zijn gekomen. benieuwd naar het verdere verloop van de restauratie.
15
Noorder-Koggenland
Doopsgezinde Vermaning
De gemeente Noorder-Koggenland bood in 2006
De Doopsgezinde Vermaning uit de negentiende eeuw is
in totaal elf keer een plan aan de Monumenten-
aan restauratie toe. Het plan voorziet in het gedeeltelijk
adviescommissie aan. In één geval betrof het een
herstellen van pleister- en metselwerk aan het exterieur. In
herhalingsplan uit 2005. Vijf keer waren het plannen
het interieur verzakt de houten vloer en het stucplafond in
in het beschermde dorpsgezicht van Twisk. Vier andere de consistoriekamer is in slechte staat. Ook hier worden
plannen betroffen wijzigingen aan rijksmonumenten.
alleen onderdelen vervangen die niet meer hersteld kunnen
Eén plan ging over een restauratie aan een
worden. De commissie stemt in met deze voorzichtige
rijksmonument in het beschermde dorpsgezicht.
aanpak van behoud en herstel waarbij oud materiaal zo veel
mogelijk wordt behouden.
Ouder Amstel
De gemeente Ouder-Amstel diende één aanvraag voor
advies in. Hoewel de commissie in principe ook adviseert
over het beschermde stadsgezicht van Ouder Amstel,
betrof het in dit geval een aanbouw van een serre aan de
achterkant van een rijksmonument.
Purmerend
In 2006 bood de gemeente Purmerend twaalf nieuwe
plannen ter advisering aan. In de meeste gevallen betrof
het gemeentelijke monumenten. Heel bijzonder was het
plan dat vier keer in de commissie werd besproken: de
Rusthoeve.
Begrip en respect voor de
oorspronkelijke architectuur
Op een prachtige locatie, aan de rand van het oude
centrum, heeft architect Wieger Bruin in 1935 een
bejaardencomplex gebouwd. Na een eerdere verbouwing
in 1963 waarbij de woningen vergroot zijn en veel van het
interieur verloren is gegaan, moet het gebouw nu opnieuw
aangepast worden aan de hedendaagse eisen van de
zorginstelling. De commissie is vanaf het preadvies actief
bij de planvorming betrokken.
In een eerste plan zou het gebouw aan al e kanten worden
uitgebreid. De commissie vroeg zich toen ernstig af wat er
van de heldere opzet van het gebouw overeind zou blijven.
16
bouwmateriaal waar mogelijk partieel te herstellen en niet
alles te vervangen.
Tot ieders verbijstering blijkt in het najaar echter dat
het pand tegen de grond is gegaan op het vierkant en de
voorgevel na. Voor een voldongen feit gesteld maakte de
commissie ernstig bezwaar tegen de gang van zaken. In
overleg met de gemeente besluit de commissie dat de stolp
moet worden herbouwd op basis van de goedgekeurde
bouwplannen. Van hergebruik van nog aanwezige
materialen kan uiteindelijk ook geen sprake meer zijn,
aangezien ook de laatste resten van de boerderij tijdens een
novemberstorm vernietigd worden.
Uiteindelijk stuitte de wijziging van het balkon een
architectonisch hoofdmoment boven de entree op zoveel
weerstand dat de architect besloot het hele programma te
heroverwegen en te wijzigen. In het vernieuwde ontwerp
is nagenoeg al es opgelost binnen de bestaande contouren.
De noodzakelijke toevoegingen worden uitgevoerd in
transparante materialen, waardoor de heldere en rustige
karakter van het oorspronkelijke ontwerp zichtbaar blijft.
Architect Eva Stache omschreef het afgelegde traject als
volgt: "Voor het bereiken van een goed resultaat is het
ontwerpproces van wezenlijk belang. Daarbinnen zijn
klankborden een uitstekend middel om een beter beeld van
het ontwerp te kunnen krijgen. De Monumentenadviesco
mmissie heeft in het geval van de Rusthoeve de rol van een
betrokken klankbord gespeeld. Tijdens de zoektocht naar een
oplossing die aan al e eisen voldoet, heeft de `samenwerking'
met de commissie tot bijzondere inzichten geleid."
Respectloos omgaan met een
monument
Geheel anders verging het een stolpboerderij die beschermd
was als gemeentelijk monument. Sinds 2005 werd een
verbouwingsplan verschillende keren behandeld in de
vergadering. Vanaf het begin vindt de commissie het
programma van eisen overspannen en pleit zij voor
het zoveel mogelijk intact laten van de oorspronkelijke
structuur. Bovendien dringt zij er op aan om het aanwezige
17
De Doele
Wieringermeer
In het hartje van Purmerend ligt de achttiende-eeuwse
Eén plan dient de gemeente Wieringermeer in bij de
Doele aan de Koemarkt. Het gebouw is gedeeltelijk
commissie - en dat betreft dan ook een uniek gebouw
beschermd als rijksmonument (tot aan de monumentale
dat nauw verbonden is met de geschiedenis van de
ingang) en gedeeltelijk als gemeentelijk monument. In
inpoldering. Het plan werd twee keer besproken in de
dat laatste gedeelte wordt een wokrestaurant gevestigd.
Monumentenadviescommissie.
De commissie wordt om advies gevraagd voor een
interne verbouwing. Ook legt de eigenaar de reclame op
de voorgevel voor: een wok van ruim een meter breed,
voorzien van Chinese tekens. De commissie merkt op dat
een eventuele reclame-uiting beter zou moeten passen bij
het Oud-Hollandse karakter van de gevel van de Doele. De
eigenaar heeft dat advies ter harte genomen.
Wester - Koggenland
De gemeente diende in 2006 één bouwplan in.
Domeinkantoor
Het voormalige Domeinkantoor (1941-1942) is een
kantoorgebouw uit de tijd van de Zuiderzeewerken. Het is
gesitueerd op een beeldbepalende plek in Wieringerwerf.
De eigenaar wil in het bestaande gebouw acht luxe
appartementen realiseren en in een aangrenzend nieuw te
bouwen gedeelte komen nog eens twintig appartementen.
De commissie richt zich bij haar advisering allereerst op
het monument waar zowel in het in- als het exterieur
wijzigingen gaan plaatsvinden. Uit de plannen blijkt dat de
architecten zich hebben verdiept in de kwaliteiten van het
monument en zoveel mogelijk respect betrachten voor de
hoofdstructuur van het kantoorpand. De voorgevel blijft in
grote lijnen in tact. De commissie heeft moeite met de forse
ingrepen in de achtergevel waar serres, een buitentrap en
een liftopbouw gerealiseerd worden, die deels noodzakelijk
lijken te zijn vanwege een nabijgelegen verkeersweg die
geluidsoverlast veroorzaakt. Aanpassingen in de uitwerking
van de achtergevel zijn nog noodzakelijk. De commissie
vindt het plan ambitieus en hoopt het terug te zien in 2007.
Rentenierwoning
Het betrof hier een wijziging op een eerder goedgekeurd
Monumenten- en welstandsadvisering
plan. De rentenierwoning uit circa 1875 wordt gerenoveerd
Bij het voormalige Domeinkantoor werd de Monumente
en krijgt een nieuwe indeling van het interieur waarbij
nadviescommissie niet alleen om advies gevraagd over de
monumentale onderdelen zoals de schouw worden
verbouwing van het monument zelf, maar eveneens over de
behouden. De wijziging betreft voornamelijk de
vraag in hoeverre de geplande nieuwbouw aansluit bij de
achtergevel waar op de plek van openingen in de jaren
monumentale waarden van het bestaande kantoorgebouw.
vijftig aangebracht, vier vensters worden gerealiseerd. De
In een dergelijk geval kijkt de Monumentenadvies-
commissie kan akkoord gaan met de wijzigingen op het
commissie primair naar het volume en de hoofdvorm van
goedgekeurde bouwplan maar vindt dat de achtergevel op
de nieuwbouw in relatie tot de bestaande architectuur.
deze manier uitgevoerd, voornamelijk een glasgevel wordt.
Bij de eerste planbespreking toonde de architect een
Zij geeft de opdrachtgever mee het aantal en de maat van
ontwerp dat wat betreft volume en vormgeving nogal
de vensters te heroverwegen om de verhouding met het
concurreerde met het monument. Door de toepassing van
muurwerk te verbeteren.
grote ramen en halfronde bogen vroeg het veel aandacht.
18
De tweede keer diende de architect een meer ingetogen plan
in en was er meer afstand gecreëerd tot het monument.
Tegen dit plan had de commissie vanuit het oogpunt van het
monument geen bezwaar. De Monumentenadviescommissie
doet geen uitspraak over de eigenlijke architectuur van het
nieuw te bouwen gedeelte, dat is ter beoordeling door de
welstandscommissie.
Wijdemeren
De gemeente Wijdemeren legt ieder jaar veel plannen
voor aan de Monumentenadviescommissie. Het
afgelopen jaar werden veertien nieuwe plannen
Zeevang
aangeboden, waaronder die voor een verbouwing aan het In tegenstelling tot 2005, toen Zeevang geen plannen
voormalige gemeentehuis van 's-Graveland.
ter beoordeling aan de commissie voorlegde, diende de
gemeente het afgelopen jaar twee plannen in. Het betrof
een kleine wijziging aan een rijksmonument en een
voorstel tot restauratie aan de kerk van Beets.
Huis Westerveld
Westerveld was een buitenplaats gebouwd in 1837. Nadat
het sinds 1947 in gebruik is geweest als gemeentehuis
wordt het nu weer een woonhuis. Tot verbazing van de
commissie heeft het geen monumentale status. Naast
wijzigingen aan het gebouw wordt de commissie om
advies gevraagd over de afscherming van de tuin door
middel van hoge hekken en tuinmuren. Aangezien het
hier om een beschermd dorpsgezicht gaat, vindt de
commissie dat de vrije ligging van de bebouwing wordt
aangetast evenals de doorzichten naar het achterliggende
landschap. Zij adviseert daarom de hekwerken lager te
maken en te voorzien van een groene haag.
Multifunctioneel kerkgebouw
Met riet gedekt woonhuis
De gehele kerk, die ook als school en raadszaal dienst
Het met riet gedekte woonhuis uit de achttiende
doet, wordt gerestaureerd. De commissie wordt gevraagd
eeuw heeft twee jongere aanbouwen aan de noord- en
te adviseren over het tochtportaal. Het kerkbestuur wil
zuidzijde. Een aangebouwd gedeelte, bestaande uit een
het portaal vervangen in een moderne vormgeving en
houten schuur, wordt gesloopt en opnieuw opgebouwd.
vergroten tot tegen het transept. De commissie is niet
De andere aanbouw van steen blijft bestaan en wordt
gelukkig met de eigen vormentaal van een klein element
met de nieuwe aanbouw tot één geheel gemaakt. Als
tegen het monumentale kerkgebouw en vooral niet met het
gevolg hiervan wordt de entree verplaatst naar de zijkant dichtbouwen van de hoek tegen het transept. Zij doet de
van het huis. De commissie denkt dat de ingreep zal
collegiale suggestie om de uitbouw westwaarts te plaatsen.
leiden tot een verbetering van de bestaande toestand.
De commissie hoopt het plan in 2007 terug te zien.
19
4. Provinciale
monumentenplannen
Sinds maart 2005 laat de Provincie Noord-Holland
Fort Nekkerweg
adviezen over bouwplannen voor provinciale
Het Fort Nekkerweg in de Beemster (1896-1913) wordt
monumenten opstellen door de WZNH Monumenten-
omgetoverd tot hotel annex health center met kleine horeca
adviescommissie. De organisatie en administratie
en een informatiecentrum. Het fort maakt onderdeel
rondom de monumentenadvisering heeft de Provincie
uit van de Stelling van Amsterdam, die in 1996 werd
uitbesteed aan de Monumentenwacht Noord-Holland.
toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van Unesco. Het is
De Provincie blijft eindverantwoordelijk voor alle
over het algemeen niet eenvoudig om een respectvolle en
beslissingen over monumenten die de status van een
tegelijk financieel haalbare invulling voor een dergelijk
door de provincie aan gewezen monument hebben.
gesloten militair bouwwerk te vinden. De commissie is dan
Het monumentenbestand van de provincie kent een
ook verheugd te constateren dat het voorgelegde ontwerp
zeer divers karakter. Het gaat over het algemeen
recht doet aan het fort, zodat een nieuw hoofdstuk kan
over monumentwaardige gebouwen en elementen in
worden toegevoegd aan de belangwekkende geschiedenis
het buitengebied, zoals waterbouwkundige objecten
van de plek. Nadat de architect op enkele punten naar een
en verdedigingswerken. Voorbeelden zijn sluizen,
betere oplossing heeft gezocht, zoals het parkeren en de
gemalen en pompstations, maar ook grote structuren
daglichttoetreding in de ondergrondse nieuwbouw bij het
zoals de Westfriese Omringdijk en de Stelling van
fort, wordt het ontwerp goedgekeurd.
Amsterdam. Ook is er sprake van bescherming van
onderdelen van de Atlantic Wall die op de provinciale
Station met woning
monumentenlijst zijn geplaatst. Daarnaast staan er
Een bijzonder project dat de commissie wordt voorgelegd
op de lijst ook meer gangbare gebouwsoorten, zoals
is de restauratie van het station van Medemblik uit 1887.
woningen en stolpboerderijen die karakteristiek zijn
Al jaren dient dit aantrekkelijke gebouw als kopstation
voor het Noord-Hollandse landschap. In 2006 werden
voor de stoomtram Hoorn-Medemblik. Binnen vindt de
35 adviesaanvragen voor provinciale monumenten
kleinschalige kaartverkoop plaats en is er een wachtruimte.
behandeld, waarvan het in 19 gevallen nieuwe plannen
Op de verdieping bevindt zich een woning. De wachtruimte
betroffen.
en de woning moeten beide gemoderniseerd worden, maar
20
daarbij wordt de nodige zorgvuldigheid betracht. Het voorstel
om de afwerking en de detail ering uit te voeren volgens het
oorspronkelijke bestek oogst instemming van de commissie.
Hernieuwd wonen
De commissie kreeg in 2006 meerdere keren te maken
met verbouwingen, uitbreidingen en restauraties van
vrijstaande woonhuizen die als provinciaal monument zijn
beschermd. Zo komt er een groot, laat achttiende-eeuws
pand ter tafel waarvoor een nieuwe serre is ontworpen die
een voorganger uit 1930 moet vervangen. Na enige studie
blijkt dat de architect de noodzakelijke zorgvuldigheid in
de uitvoering en detail ering betracht. Het resultaat is een
ontwerp dat compositorisch wel icht beter bij het huis past
dan de toevoeging uit 1930. Hiermee vormt dit plan een
uitzondering op de regel dat ook toevoegingen en wijzigingen
van ná de bouw vaak het behouden waard zijn. Deze kunnen
het karakter en de cultuurhistorische waarde van een
monument versterken. In dit geval echter kan het gebouw
een zorgvuldige uitgewerkte eigentijdse toevoeging goed
verdragen.
Koetshuis gered
De commissie kreeg een aantal keren plannen voorgelegd
voor het hergebruik van een kleine schuur annex
koetshuis in Barsingerhorn. In de eerste plannen wordt
het bouwwerkje gesloopt en herbouwd als woning, met
gebruikmaking van het oude materiaal. De opdrachtgever
is van mening dat dit een verbetering zou betekenen van
het ensemble van het koetshuis met boerderij en andere
bouwwerken. Maar juist de uitzonderlijke plaatsing van dit
koetshuis binnen het provinciale beschermde dorpsgezicht
en de originele verschijningsvorm maakt het zo bijzonder.
Als de eigenaar een andere architect inschakelt, ontstaat een
plan voor het omvormen van het koetshuis tot woning, dat
zich wél richt op behoud en herstel van de monumentale
waarden van het pand.
21
5. Bijzondere projecten
Monumentwaardigheid
in de omgeving vormt. Bovendien is het werk van architect
De Monumentenadviescommissie wordt in 2006
Korringa van belang voor de lokale gemeenschap. Naar
gevraagd om een aantal bijzondere adviezen uit te
aanleiding van de bevindingen van de coördinator besloot
brengen. Diverse gemeenten vragen de commissie om
de commissie de gemeente te adviseren de school op de
te adviseren over de vraag of een gebouw al dan niet
gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen.
monumentwaardig is. Soms komt deze adviesvraag
voorafgaand aan een (ingrijpende) bouwaanvraag ter
Third opinion Amsterdam
tafel; soms komt de vraag van buitenaf, en treedt de
Op verzoek van het Amsterdamse stadsdeel De Baarsjes
commissie op als objectieve derde als er verschillende
brengen leden van de Monumentenadviescommissie een
visies op een onderwerp zijn.
`third opinion' uit over de monumentwaardigheid van de
Chassékerk met pastorie. De kerk wordt in 1924-1926
Crayenesterschool Heemstede
door K.P. Tholes gebouwd en staat sinds enige tijd leeg.
Vanuit Heemstede komt een adviesvraag betreffende
Verschillende betrokken partijen worden het niet eens
de monumentwaardigheid van de Crayenesterschool.
over de toekomst van het ensemble: sloop en nieuwbouw
De commissie besluit dat een bezoek van de
of herbestemming. Twee verschillende instanties hebben
commissiecoördinator aan de school nodig is om de situatie verschillend geoordeeld over de monumentwaardigheid
en de staat van het pand goed te kunnen beoordelen. De
van het gebouw. Als onafhankelijke derde partij oordeelt
school blijkt met name van stedenbouwkundig belang,
de Monumentenadviescommissie dat de Chassékerk een
aangezien hij een karakteristiek en beeldbepalend element
karaktervol element in de wijk vormt, dat als zodanig
22
gewaardeerd dient te worden. Hij fungeert als een drager
van identiteit, vormt een herkennings- en oriëntatiepunt
en een kwalitatief ankerpunt in het stedelijk weefsel.
Bovendien was (en is) de architectonisch interessante kerk
als onderdeel van een groter complex van rooms-katholieke
voorzieningen een plek met een grote symbolische betekenis
voor de lokale bevolking. Alles in overweging nemende,
raadt de commissie het stadsdeel aan om de kerk met
pastorie als gemeentelijk monument te beschermen.
Excursie naar Castricum
De zomerexcursie van 2006 gaat naar Castricum,
waaronder tevens de dorpen Akersloot, Bakkum, de
Woude en Limmen vallen. Namens de gemeente zijn
onder meer wethouder Ber Hes aanwezig, alsmede onze
vaste plantoelichter Harry Venema. Namens WZNH is
Noud de Vreeze van de partij, terwijl ook de voltallige
Monumentenadviescommissie met commissiecoördinator
Rommy Zaal deelneemt aan de excursie.
De dag gaat van start in de instel ing GGZ Dijk en Duin,
met een ontvangst door mevrouw D. van Beek, manager
vastgoed, en haar col ega communicatie H. van der Mespel.
Na een toelichting op het Masterplan voor de herstructurering
van het terrein en de gebouwen, maakt de commissie een
wandeling over het terrein. Dijk en Duin is aan het begin
van de twintigste eeuw als psychiatrisch ziekenhuis Duin
en Bosch ontworpen door architect W.F.M. Poggenbeek
in samenwerking met J. Scholtens, hoofdingenieur
van Provinciale Waterstaat. Het ziekenhuisterrein was
zelfvoorzienend, er was een kerk, een begraafplaats, een
watertoren en zelfs een elektriciteitscentrale. Het gebied is
door de eeuw heen uitgegroeid tot een fascinerende staalkaart
van verschil ende typen gebouwen én van de ontwikkeling van
de ziekenhuisarchitectuur. Hoewel het Masterplan uitgaat van
het toevoegen van woningbouw en zorgfuncties op het terrein,
en het behoud van de monumenten en het landschapspark
belangrijke doelstel ingen zijn, blijkt er geen cultuurhistorische
inventarisatie en analyse aan het Masterplan ten grondslag te
liggen. Wel zijn er de monumentenbeschrijvingen en is het
terrein rijksbeschermd landschap.
De commissie krijgt het idee dat er bij het onderbrengen
Met de bus wordt de excursie vervolgd naar verschil ende
van het programma niet of nauwelijks vanuit de bestaande monumentale gebouwen in Akersloot met Harry Venema
gebouwen is geredeneerd. Zij constateert een diepe
als reisleider. Onderweg wordt de Sluisweg aangedaan. Hier
afschuw bij Dijk en Duin voor gebouwen uit de jaren
is, ondanks aandringen van de commissie op het behoud en
zeventig en tachtig van de twintigste eeuw, en vindt het
herstel, een monumentale stolp gesloopt en vervangen door
lastig om een voorstelling maken van de `nieuwbouw
nieuwbouw. De commissie maakt bezwaar tegen de gang
in stijl' die de organisatie voor zich ziet. Een omissie is
van zaken, waarbij een gemeentelijke ambtenaar een steekje
vooralsnog het achterwege blijven van communicatie
heeft laten val en door een sloopvergunning af te geven
met de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap
terwijl er nog geen monumentenvergunning tot sloop was
en Monumenten. Voorgesteld wordt om een gesprek te
verstrekt. De nu opgetrokken nieuwbouw heeft weliswaar een
entameren tussen Dijk en Duin, de RACM en de WZNH-
piramidevormig dak, maar dat is de enige referentie aan de
Monumentenadviescommissie.
vroegere stolp.
23
In Akersloot gaat het via de Kerklaan, de Meerweg en
Beschermde stads- en
de Geesterweg naar de kabelpont, die ook gemeentelijk
monument is. In De Woude, een buurtschap op een
dorpsgezichten
eiland dat alleen met een pontje of per schip bereikbaar
Ook in 2006 ontving de commissie verschillende aan-
is, wordt geluncht en gewandeld. Kenmerkend is het
vragen tot wijziging van monumenten of erven rondom
grote aantal boerderijen en boerderij-achtige gebouwen,
monumenten in beschermde stads- en dorpsgezichten.
waaronder nauwelijks monumenten. De Woude is
Zoals bijvoorbeeld in Barsingerhorn (zie foto) en in
voornamelijk uniek als landschappelijk element. In
Twisk, waar het dorpsbeeld bepaald wordt door de ken-
het verleden is een proces gestart om De Woude aan te
merkende sloot met bomen, met daarachter een strook
wijzen tot beschermd dorpsgezicht, maar dat is (nog)
gras vóór ieder huis. Het is een van de onderdelen die bij
niet voltooid. Enkele vrijwel onaangetaste stolpen zijn
het opstellen van de nota behorende bij het beschermd
opgenomen op de lijst van potentiële gemeentelijke
dorpsgezicht in de jaren zeventig, werd aangemerkt
monumenten.
als beeldbepalend. Noord-Holland kent een tiental
De tocht door Castricum en omstreken heeft de
beschermde stads- en dorpsgezichten. Het is opvallend
commissie geďnspireerd en geconfronteerd met de
dat slechts een gering aantal van de beschermde stads- en
diversiteit van de materie waarover zij adviseert:
dorpsgezichten regelmatig terugkeert in de commissie. Of
van landschappen tot architectonische objecten, en
een aanvraag in een beschermd stads- of dorpsgezicht in
van stolpboerderijen die ondanks hun beschermde
de Monumentenadviescommissie wordt ingebracht, lijkt
status worden gesloopt tot pittoresk gehuisveste
af te hangen van de betreffende plantoelichter. En dat zou
zorginstellingen die moeten vernieuwen.
anders kunnen, zo meent de commissie.
24
De geringe aandacht die gemeenten besteden aan hun
monumentenlijst gaan zij in eerste instantie uit van de
beschermde dorpsgezichten, zou goed te maken kunnen
diverse typen objecten: (stolp)boerderijen en bijgebouwen,
hebben met de onduidelijkheid omtrent de formele
woonhuizen, villa's, arbeiderswoningen, café-restaurants
juridische status ervan. Lang niet alle gebouwen in een
en winkels, bollenschuren, kerken en andere religieuze
beschermd stads- of dorpsgezicht zijn aangewezen als
objecten, overige objecten.
monument. Het is derhalve niet helder voor welk type
Ook telt in de overwegingen mee of de geschiedenis
ingreep de gemeente toestemming dient te vragen aan de
van de gemeente in het geheel van de gekozen objecten
Monumentenadviescommissie. Een afgewogen inhoudelijke en terreinen voldoende tot uitdrukking komt. Daartoe
toetsing is lastig, omdat een overzicht van de nota's die bij
verdelen zij de gemeente in landschappelijke zones, met
instelling van de bescherming werden opgesteld, ontbreekt. bijbehorende bedrijvigheid: de kustzone, duingebied met
Een nader onderzoek naar deze vragen is gewenst. Het
bos, strandwallen en strandvlakten, het veenweidegebied en
zou interessant zijn om het instrument van de beschermde
het Alkmaardermeer.
stads- en dorpsgezichten een stap verder te brengen door
De conceptmonumentenlijst wordt becommentarieerd
de wet- en regelgeving serieus te onderzoeken en te bepalen door de Monumentenraad. Als gevolg daarvan besluiten
of de bijbehorende nota's, die soms meer dan dertig jaar
de onderzoekers in de conceptlijst niet louter de meest
oud zijn, in het licht van de huidige dynamiek in dorpen en waardevolle objecten op te nemen, maar ook een aantal
stadskernen herzien moeten worden. Eén gebouw vraagt
objecten die wellicht waardevol kunnen zijn, maar die
immers een andere benadering dan een ensemble, een reeks nog nader onderzocht moeten worden voordat een
van gebouwen in een onderlinge ruimtelijke samenhang.
duidelijke uitspraak gedaan kan worden. De groslijst omvat
De RACM heeft zich in de Commissie Bescherming en
uiteindelijk 645 objecten. Daarvan behoorden er 160 tot de
Ontwikkeling onder voorzitterschap van John Wevers
selectie: 132 objecten krijgen de hoogste waardering en 28
tevens over de kwestie gebogen. Op 10 mei 2007 is er, in
moeten nader onderzocht worden.
samenwerking met Kenniscentrum R-MIT, een symposium De volgende fase van het project betekent dat de
aan het onderwerp gewijd op de TU Delft waar een aantal
onderzoekers de panden die op de conceptlijst staan van
commissieleden vertegenwoordigd was.
binnen bekijken en fotograferen. Bovendien verzamelen
zij aanvullende informatie aan de hand van gesprekken,
historische kaarten, literatuur en archieven. Zo brengen
Een monumentenlijst
zij informatie bijeen over de algemene geschiedenis
voor Castricum
van het pand, het bouwjaar, de architect, de bouwer, de
opdrachtgever en de bouwgeschiedenis. Op grond van
In juni 2005 geeft de gemeente Castricum aan
deze nieuwe informatie passen zij de voorlopige lijst
WZNH opdracht tot het opstellen van een gemeentelijk
opnieuw aan. Van ieder geselecteerd pand wordt een
monumentenregister. WZNH betrekt op haar beurt drie
korte beschrijving in het dossier opgenomen, en een
bureaus bij het project: Beek & Kooiman Cultuurhistorie, redengevende omschrijving waaruit duidelijk blijkt waarom
Marina Roosebeek architekt bna en Architectenbureau
het pand waardevol is. Foto's van het gebouw in zijn
Marloes van Haaren. Het grootste deel van het onderzoek omgeving, het gebouw zelf en karakteristieke details ervan
heeft in 2006 plaatsgevonden.
en ander beeldmateriaal wordt aan het dossier toegevoegd.
Als basis voor het opstellen van de conceptmonumenten-
Bij de definitieve selectie van de terreinen en
lijst dient een groslijst van zo'n vijfhonderd panden die
landschappelijke elementen is ervoor gekozen de
in mogelijk aanmerking komen voor de gemeentelijke
archeologische objecten apart te beoordelen. Van de groslijst
monumentenstatus. Die groslijst is door de gemeente
zijn er elf objecten overgebleven met de hoogste waardering.
opgesteld in samenwerking met de historische
De gemeente Castricum zal het traject tot het aanwijzen van
verenigingen van Castricum, Akersloot en Limmen. Aan
Gemeentelijke monumenten in 2007 vervolgen.
de hand van veldwerk wordt nog een aantal panden en
complexen aan de groslijst toegevoegd, zodat het totaal
op zo'n zeshonderd panden komt te staan. Ook worden
terreinen geďnventariseerd die eventueel cultuurhistorische
of archeologische waarde hebben. De inventarisatie heeft
een groslijst opgeleverd van veertien interessante terreinen
en landschappelijke elementen.
De onderzoekers kennen als eerste de panden van de
groslijst door middel van veldwerk een waarderingscode
toe. Bij het uiteindelijke opstellen van de concept-
25
26
26
Bijlage I
Waarom een WZNH
Monumentencommissie?
WZNH stelt voor diverse gemeenten in Noord-Holland
Het verdient daarom de voorkeur ze los van elkaar tot stand
adviezen op over bouwvergunningsaan-vragen die
te laten komen en naast elkaar te rapporteren als twee
betrekking hebben op monumenten. Wettelijk is daarvoor
separate adviezen aan de vergunningverlenende instantie.
een voorwaarde dat de gemeente beschikt over een
Pas als er onverhoeds tegenstrijdigheden blijken te zijn,
goedgekeurde monumentenverordening en een raadsbesluit kan, op uitdrukkelijk verzoek van de vergunningverlenende
waarin WZNH is aangewezen als gemeentelijke Monu-
instantie (zijnde het gemeentebestuur) tot nadere
mentenadviescommissie (die overigens veelal monumen
afstemming worden besloten. Bovendien kunnen
tenplannencommissie wordt genoemd, maar dat is een
bij een heldere afbakening van welstandsadvies en
term die in de monumentenwetgeving niet bestaat). Als
monumentenadvies de adviserende instanties ook
voldaan is aan die voorwaarden, heeft de gemeente de
duidelijker aangesproken worden op de professionaliteit en
bevoegdheid om een monumentenvergunning af te geven,
juridische houdbaarheid van hun eigen advies.
conform de procedure die is beschreven in achtereenvolgens
Bij deze inhoudelijke overweging komt nog,
de Monumentenwet 1988 voor Rijks-monumenten, de
dat de procedure van ad hoc toegevoegde
provinciale monumentenverordening voor provinciale
monumentendeskundigen in een geďntegreerde
monumenten en de gemeentelijke monumentenverordening
monumenten- en welstandscommissie inefficiënt en
voor gemeentelijke monumenten. Deze vergunning maakt
dus kostbaar is, omdat voor ieder afzonderlijk bouwplan
dan op grond van de Woningwet artikel 44 deel uit van de
voor een monument in iedere afzonderlijke gemeente
beoordelingscriteria voor de bouwvergun-ningsaanvraag.
een monumentendeskundige moet worden opgeroepen.
In het verleden werd veelal gewerkt met geďntegreerde
Het betreffende bouwplan wordt dan maar door één
Welstands- en Monumentenadviescommissies. Er werd
monumentendeskundige op de monumentale kwaliteiten
bij de bespreking en beoordeling van bouwvergunnings-
beoordeeld. Dat is in strijd met de intentie van de
aanvragen voor monumenten (met daaraan voorafgaand
wetgeving, die voorziet in een Monumentenadvies-
een monumentenvergunning) een monumentendeskundige commissie van meerdere deskundigen bij de beoordeling
aan de welstandscommissie toegevoegd. De commissie
van de bouwhistorisch relevante aspecten van een
bracht een geďntegreerd advies uit, waarin de welstands-
bouwplan voor een geregistreerd monument.
beoordeling was samengevoegd met het oordeel op grond
van de monumentenstatus van het betrokken object.
(Gebaseerd op de brochure: WZNH, Welstandszorg
Uit juridische literatuur over vergunningsverlening blijkt
Noord-Holland, adviezen over monumentenplannen,
dat er bij deskundigen een voorkeur bestaat voor separate
juni 2003)
welstands- en monumentenadviezen, in afwijking van de
in het recente verleden gegroeide praktijk van geďntegreerde
adviezen. Immers, er is bij deze twee adviesprocedures
sprake van verschillende maatschappelijke ambities
en vakinhoudelijke maatstaven en redeneringen. Bij
geďntegreerde monumenten- en welstandsadviezen is
het voor de aanvrager en het gemeentebestuur veelal niet
duidelijk dat er eigenlijk sprake is van twee adviezen met
geheel eigen beoordelingaspecten, beoordelingsredeneringen
en beoordelingscriteria.
27
27
28
Bijlage II
Aangesloten gemeenten
en plantoelichters
Aalsmeer
Leo Kiep
Beemster
Jaap van Zijp
Bennebroek
Rob Perquin
Castricum
Harry Venema
Diemen
Ewald Linger
Drechterland
Paul Heilig
Enkhuizen
Klaas Gorter
Harenkarspel
Arnoud Hulst / Linda Rinkel
Heemskerk
Jos Schuilenburg
Heemstede
John van Wanum
Muiden
Glenn Vlaun
Noorder-Koggenland
Marcel van Marle
Obdam
Ed Krap / Richelle Dubbeldam
Oostzaan
Marc Mooi
Ouder-Amstel
Hans van Putten
Purmerend
Evert Zoutman / Atie Schenk
Schermer
Kees Adema
Wervershoof
Johan Tromp
Wester-Koggenland
Cor Hoek
Wieringermeer
Ben Bos
Wijdemeren
Tjerk Medemblik
Zeevang
Jaap van Zijp
Provincie NH / Monumentenwacht NH Gerard Dammers
29
30
Bijlage III
Curriculum Vitae
Commissieleden
Drs. Marijke Beek
Ir. Nanette de Jong
Marijke Beek (1952) is architectuurhistoricus. Zij heeft
Nanette de Jong (1962) deed, na haar studie
ruime ervaring met onderzoek, publicaties en advies over
aan de TU Delft, verschillende projecten in het
historische architectuur en stedenbouw en over ontwerp,
buitenland als restauratiearchitect, onder andere voor
planning en beleid, waarbij rekening wordt gehouden
UNESCO in Marokko. Zij was vijf jaar werkzaam als
met de historische karakteristiek ter plaatse. Op dat
monumentenadviseur bij het bureau Monumenten
gebied heeft zij vele projecten gedaan in opdracht van rijk,
Amsterdam. Vanaf 2003 is zij als restauratiearchitect
provincies, gemeenten en particulieren. Marijke Beek is
verbonden aan de Werkgroep Restauratie, waar onderzoek
lid geweest van de Amsterdamse Monumentenraad en de
naar het monument voorafgaand aan een restauratie
Commissie voor Welstand en Monumenten in Amsterdam. centraal staat. Momenteel werkt zij aan de Urban
Zij werkt zelfstandig, vaak samen met geograaf Marinus
Conservation van Nairobi in Kenya.
Kooiman in het samenwerkingsverband Beek & Kooiman
Cultuurhistorie.
Ir. Hans Kodde
Hans Kodde (1961) startte zijn eigen architectenbureau na
Marloes van Haaren
zijn studie aan de Technische Universiteit Delft. Sindsdien
Marloes van Haaren (1945) is architect BNA en heeft
heeft zijn bureau meegewerkt aan diverse grote restauraties
sedert 1972 haar eigen bureau. Haar werkterrein
waaronder de Muiderpoort en de Ambtswoning te
betreft in hoofdzaak de stadsvernieuwing en herstruc
Amsterdam, Heerlijkheid Loenen te Slijk-Ewijk en het
tureringsgebieden. Opdrachtgevers zijn voornamelijk
Stadsdeelkantoor Westerpark te Amsterdam.
woningbouwverenigingen.
Recente opdrachten: Restauratie/renovatie van
Drs. Marinke Steenhuis
woningblokken van architect De Bazel rond het
Marinke Steenhuis (1971) heeft een eigen bureau:
Zaandammerplein te Amsterdam en reconstructie van
Steenhuis stedenbouw/landschap. Het bureau richt zich
Dudok-woningen in de wijk Liebergen te Hilversum.
op het inzetten van cultuurhistorisch onderzoek in actuele
Nevenwerkzaamheden: Supervisor voor de bestaande
ruimtelijke opgaven en werkt in opdracht van gemeenten,
bebouwing van de Gordel `20-'40 en de 19e eeuwse wijken
woningcorporaties, projectontwikkelaars, monumentenzorg
in Amsterdam, met name t.b.v. de subsidieregeling Beter
en stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten.
Verbeteren.
Marinke Steenhuis is redacteur van het tijdschrift voor
landschapsontwikkeling en stedenbouw Blauwe Kamer
Drs. Dorine van Hoogstraten
en publiceert over de geschiedenis van twintigste-eeuwse
Dorine van Hoogstraten (1971) is als zelfstandig
stedenbouw en landschapsarchitectuur. Zij geeft regelmatig
architectuurhistoricus gevestigd in Amstelveen. Zij doet
gastcolleges en is lid van de Adviescommissie Architectuur
onderzoek naar Nederlandse architectuur, stedenbouw en
en Stedenbouw van de gemeente Breda.
landschapsarchitectuur van de negentiende en twintigste
eeuw. Dat onderzoek resulteert in artikelen, rapporten,
boeken en lezingen. Zo werkte ze aan publicaties over de
architecten Ernest Groosman en Dirk Roosenburg en aan
onderzoeksrapportages over het Provinciaal Ziekenhuis
te Santpoort en het Plantsoen van Kampen. Ook is ze
plaatsvervangend lid van de Welstandscommissie van
Amsterdam en docent architectuurgeschiedenis aan de
Gerrit Rietveld Academie.
31
Colofon
Auteurs Dorine van Hoogstraten, Ana van der Mark, Marinke Steenhuis
Foto's Dorine van Hoogstraten
Uitgave WZNH
Emmastraat 111 1814 DP Alkmaar
Tel 072 520 44 59
Fax 072 520 44 60
info@welstandszorg.nl
www.welstandszorg.nl
Ontwerp DesignArbeid
32